دسته‌ها
استراتژیک تحلیلی رویکرد سیاسی طبقه‌بندی موضوعی مقالات میان رشته ای

برآورد استراتژیک عراق

عراق به عنوان یکی از مهمترین حوزه های تمدنی جهان محسوب می شود که تمدن بین النهرین می باشد. در یک بررسی تاریخی می توان ۲ نوع عراق را از هم متمایز نمود:

الف-عراق باستان:که شامل حوزه تمدنی بین النهرین می باشد ودر حدود ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد نیز تمدن های آکاد ، سومر، بابل و آشور در این منطقه شکل گرفته بودند. از سال ۵۳۹ قبل از میلاد در طی جنگی بین کوروش بزرگ و شاه بابل به تصرف ایران درآمد و به مدت بیش از ۱۱ قرن جزو قلمرو فرمانروایی ایران قرار داشت.

ب-عراق اسلامی: در زمان خلیفه دوم در سده یکم هجری اعراب مسلمان با شکست دادن حکومت ساسانیان توانستند عراق را جزئی از قلمرو اسلام درآورند. با ورود اسلام به عراق زبان آن کشور عربی گردید و با فراگیری این و با انتقال پایتخت از مدینه به بغداد در زمان امام علی (ع) این منطقه مرکز دنیای اسلام شد ، بغداد افسانه ای هزار و یک شب که بیشتر در زمان خلافت عباسیان در بغداد بوده است مربوط به دوران اوج اسلام می باشد. عراق قتلگاه ائمه بزرگوار نیز می باشد که واقعه عاشورا و شهید شدن امام حسین (ع) به دست یزیدبن معاویه نیز در کربلا رخ داده است.

دوران معاصر عراق

بعد از جنگ جهانی اول و شکست امپراطوری عثمانی، عراق  طبق قرارداد سایکس-پیکوت تحت قیمومت انگلیس درآمد. به این ترتیب بعد از سال ۱۹۲۰ از به هم پیوستن سه منطقه بغداد، بصره و موصل کشور عراق تشکیل گردید. یک سال بعد از تشکیل کشور عراق فیصل اول با حمایت انگلستان و با رای گیری عمومی به پادشاهی عراق انتخاب شد. در سال ۱۹۳۲ قیمومیت انگلستان پایان پذیرفت و عراق رسما اعلام استقلال کرد. ۴ سال بعد یعنی در سال ۱۹۳۶ اولین کودتای نظامی در عراق رخ می دهد از ۴۰ کودتایی که در دوران معاصر در کشورهای عربی رخ داده است ۱۰ مورد آن مربوط به عراق است که نشان دهنده این است که بعد از ۱۹۳۶ عراق معاصر توسط نظامی ها اداره شده است. در دوران جنگ سرد عراق یکی از متحدین اتحاد جماهیر شوروی بود و شوروی از این طریف می توانست تسلط خود را در قسمت غرب آسیا (خاورمیانه)  افزایش دهد.

حزب عربی سوسیالیستی بعث یک حزب سیاسی بود که توسط میشل عفلق ، صلاح الدین البیطار در سوریه تاسیس شد. بعثیسم ، آمیزه ای از ناسیونالیسم عربی و سوسیالیسم بود.این سوسیالیزم متاثر از اشتراکیه عربی بود که دارای گزاره و مولفه هایی از تفکر عربی و آداب و رسوم عربی می باشد و آن را نوعی ناسیونالیسم می دانند  و به معنی سیوسیالیسم علمی طبق تفسیر مارکیسیم نبوده است.اما شاخه منطقه ای آن در کشور عراق در سال ۱۹۵۱ و در پی اختلاف بعثی های عراق با سوریه  توسط فواد الرکابی بنیان گذاری گردید و نام حزب عربی سوسیالیستی را  که هم نام حزب اصلی در سوریه بود را بر خود نهاده و خود را وارث حقیقی ایدئولوژی پان عربی و سوسیالیسم  دانستند. در سال ۱۹۶۸ و طی یک کودتا توسط احمد حسن البکر حکومت عبدالرحمن عارف سقوط کرده و با تشکیل شورای فرماندهی انقلاب قدرت را در دست گرفت.وی نیز در سال ۱۹۷۹ بر اثر فشار صدام حسین مجبور به استعفا شد و صدام رئیس جمهور عراق گردید.حزب بعث عراق بعد از حمله آمریکا و متحدانش در سال ۲۰۰۳ قدرت را از دست داد و صدام در دادگاه عالی محاکمه گردید و به جرم جنایت علیه مردم عراق در سال ۱۳۸۵ در بغداد به دار مجازات آویخته شد و از آن تاریخ به بعد فعالیت این حزب در عراق غیر قانونی اعلام گردید.

ترکیب سیاسی در حکومت عراق در زمان صدام

 به دلیل عدم همزیستی قومیت ها و مذاهب همیشه دیکتاتوری در عراق مطرح می باشد.سیستم حکومتی عراق در زمان صدام یک فرماندهی ملی دارد و یک شورا که شورای رهبری انقلاب می باشد.این شورا شخصی را به عنوان رئیس جمهور انتخاب می کند که در راس آن صدام بوده و سه قوه مجریه ، قضائیه و مقننه تابع این شخص می باشند و سیستم امنیتی آن معروف به استخبارات است.

iraq map

ترکیب جمعیتی عراق

جمعیت عراق از دو بخش عرب و کرد تشکیل می گردد . عرب ها نیز از دو مذهب سنی با ۱۳ درصد و شیعه با ۶۷ درصد هستند. کردها نیز که بیشتر در شمال عراق مستفر می باشد شیعه ، مسیحی و اقلیت یهودی می باشند. البته اقلیت های دیگری نیز چون ایزدی ها ، ترکمنان و آشوریان نیز در عراق زندگی می کنند که تقریبا در حدود ۵ درصد از جمعیت کل را تشکیل می دهند.

جغرافیا و تقسیمات کشوری عراق

عراق کشوری است در منطقه غرب آسیا که از شما با کشور ترکیه از غرب با اردن و سوریه از شرق با ایران و از جنوب با کشورهای عربستان و کویت همسایه می باشد.مساحت عراق ۴۳۸۳۱۷ کیلومتر مربع می باشد.عراق دارای ۱۸ استان می باشد و ۴ شهر مذهبی آن نجف ، کربلا ، سامرا و کاظمین است.شیعیان در قسمت جنوبی و غرب ساحل فرات ، سنی ها در شمال و کردها در شمال و شمال شرق عراق مستقر می باشند.

وضعیت های استراتژیک عراق

iraq map 2

عراق ژئواستراتژیک عراقی است که مانند آلمان دارای فضای حیاتی محدودی می باشد و به دلیل وجود اقدام و مذاهب متنوع دارای پتانسیل بالای تجزیه طلبی است.فضای حیاتی مورد نیاز عراق دریا می باشد و عراق برای برون رفت از این محدودیت نیاز به راه یابی به دریا دارد.

حوزه های ژئواستراتژیک پیرامون عراق

الف- منازعه هیدروپلیتیک بین ایران و عراق (اروند رود)

ب-منطقه بی طرف بین عراق و عربستان که موضوع ژئوپلیتیکی می باشد.

ج-موقعیت ژئوپلیتیک کشور کویت که در زمان صدام استان ۱۹ محسوب می شد.علت این امر نیز دسترسی به فضای حیاتی دریا و منطقه بی طرف بود.

د-موقعیت ژئوپلیتیک در الانبار با کشور اردن

یک حوزه هلالی در شمال عراق بحث ژئوکالچرال می باشد که این حوزه تعامل اکراد عراقی ، سوریه ، ترکیه و ایران می باشد.این حوزه هلالی وضعیتی ژئواستراتژیک برای عراق ایجاد کرده که اکراد معارض ترکیه ، ایران و سوریه و گروهک تروریستی داعش به هنگام   بروز مشکل به آنجا پناه می برند.البته این حوزه محوراصلی ورود داعش به عراق بود.

 


پی نوشت:

لبنسروم واژه ای آلمانی به معنای فضای حیاتی و فضایی برای زندگی و مواد اولیه است.

نوشته سید رحمانی

دسته‌ها
استراتژیک سیاسی مقالات میان رشته ای

دلایل اهمیت ژئواستراتژیکی ایران در قرن ۲۱ (مورد مطالعاتی هارتلند انرژی)

موقعیت جغرافیایی که نحوه قرارگرفتن یک نقطه روی کره زمین را مشخص می کند در سرنوشت یک کشور و مردم آن نقش بسزایی را ایفا می کند. اهمیت یک موقعیت جغرافیایی از لحاظ ژئوپولیتیکی(منطقه ای) و یا اهمیت یک موقعیت جغرافیایی از لحاظ ژئواستراتژیکی(جهانی) می تواند بسیار موثر و در سرنوشت سیاسی و اقتصادی آن کشور باشد. مناطق زیادی در دنیا قرار دارند که از لحاظ منطقه ای حائز اهمیت هستند اما نقاطی که در دنیا اهمیت آنها بعد جهانی داشته باشد کم هستند و در واقع آن مناطق نقش بسیار حساسی برای دنیا دارند و در استراتژی های جهانی نقش مهمی را ایفا می نمایند. موقعیت جغرافیایی ایران در قرن ۲۱ دارای بعد جهانی می باشد و لازم است بدانیم که دلایل این اهمیت چیست تا با دانستن نقاط ضعف و قوت آن در جهت اعتلای کشور و مردم همت گماریم.

۱-واقع شدن در هارتلند انرژی جهان بر طبق نظریه جفری کمپ (بیضی استراتژیک) در بین دو حوزه انرژی خلیج فارس و دریای مازندران (خزر).

۲-تسلط برخلیج فارس با بیشترین طول ساحلی و تسلط بر نقاط حساس آن (جزایر سه گانه) و تسلط برتنگه هرمز که در واقع شاهراه حیاتی انرژی در جهان است.

۳-واقع شدن در هلال خصیب و واقع شدن در قوس هلال بحران.

۴-از لحاظ نظامی هم می تواند مکمل استراتژی بحری باشد و هم مکمل استراتژی بری باشد ودر واقع هم نیروهای مسلح آن هم آب پایه هستند و هم خشکی پایه هستند.

۵-بزرگترین بازار مصرفی می باشد (که البته این یک نقطه ضعف برای کشور است اما از لحاظ کشورهای صنعتی یک امتیاز برای آن کشورهاست).

۶-دارای عمق استراتژیک مناسب با توجه به مساحت آن.

۷-دارای جمعیت جوان تحصیل کرده و پر استعداد که البته نیاز به توجه جدی و هدایت صحیح دارند.

۸-پیشینه تمدنی بالا قبل از اسلام ( با داشتن تجربه امپراتوری) و داشتن تمدن اسلامی بخصوص اهمیت علم و دانش با ورود اسلام و نقش این علم و دانش در جهان.

۹-تسلط ایدئولوژیکی و تمدنی و فرهنگی و دینی بر کشورهای منطقه .

۱۰-دروازه ما بین شرق و غرب آسیا (کریدور شرق به غرب و و قرا گرفتن در جاده ابریشم خاکی و آبی) و کریدور شمال و جنوب (اسیای مرکزی و قفقاز به خلیج فارس).

۱۱-داشتن نیروهای مسلح قوی با تجربه ۸سال جنگ و توان رزمی بالا و خودکفایی نظامی بالای۷۰ درصد.

۱۲-دارای تنوع قومیتی در کشور بخصوص در غرب کشور که دارای پراکندگی مرزی هستند که هم جنبه مثبت دارد و هم جنبه منفی می تواند داشته باشد اما عوامل همگرایی در درون کشور برای قومیت ها در ایران بسیارند.

۱۳-از کشورهای پرجمعیت منطقه میباشد که اولین و بزرگترین کشور شیعه مذهب می باشد بخصوص نقش مذهب شیعه که در اینده بسیار پررنگ تر خواهد بود.البته تجمع جمعیتی در ایران بسیار غلط می باشد و نیازمند اصلاح جدی است.

در واقع هر یک از موارد فوق نیاز به توضیح و تفسیر بسیار دارد اما یکی از مهم‌ترین این دلایل را که همان قرار دادن در هارتلند انرژی جهان می‌باشد را به‌عنوان مورد مطالعاتی اصلی این مقاله مورد بررسی قرار می دهیم.

برای ورود به بحث لازم می دانم توجه خواننده را به یک رابطه بین کانون های بحران و منازعات بین المللی و منابع انرژی جلب نمایم که یک رابطه مشخص و خاصی را داراست مثل منطقه جنوب غرب اسیا، اواخر دهه ۸۰ میلادی برخی از تئوریسین های روابط بین الملل پیش بینی می‌کردند که جنگ های قرن ۲۱ بر سر منابع به ویژه انرژی خواهد بود و شاید امروز رفتار پیش‌دستانه نئوکان‌ها در ایالات متحده در زمان جرج بوش پسر را بهتر بشود درک کرد که چرا حوادث ۱۱ سپتامبر به وجود آمد و افغانستان به بهانه تروریسم و کشور زرخیز عراق مورد تهاجم واقع شدند.تنها دلیل برای آن ادامه هژمونی ایالات متحده و کنترل شریان های اقتصادی در رقابت با رقبای احتمالی آینده یعنی روسیه و چین و اتحادیه اروپا بود.

شاید امروز بتوان راحت وقوع انقلاب های رنگین و مخملی را در آسیای مرکزی و قفقاز تحلیل کرد چرا که این اتفاقات یکی یکی پشت سرهم اتفاق می افتاد. ایالات متحده وقتی روسیه زمان یلتسین را سرگرم شوک درمانی در اقتصاد بر اساس اموزه های مکتب شیکاگو با استفاده از دستورالعمل های صندوق بین المللی پول و بانک جهانی نمود خود ( ایالات متحده ) سرگرم برسی و نفوذ به حیات خلوت شوروی سابق بود( گسترش ناتو به شرق ) .

بازی نفت، بازی لوله های نفتی و بازی خزر و … بازی بزرگ جدیدی است که در قرن ۲۱ شاهد آن هستیم و خواهیم بود. اما نکته مهم آن است که اهمیت خزر و قفقاز برای ایالات متحده بیشتر ژئوپولیتیکی می باشد.

در اواخر دهه ۹۰ میلادی و اوایل قرن جدید نظریه پردازی های زیادی در علوم مختلف و همچنین در حوزه ژئوپولتیک انجام شد که در این میان می توان به نظریه بیضی استراتژیک انرژی توسط جفری کمپ، نظریه پایان تاریخ توسط فوکویاما و نظریه جنجالی برخورد تمدن ها از سوی ساموئل هانتینگتون اشاره کرد.

حتی به منظور توسعه نقش ایالات متحده در منطقه خزر کنگره این کشور در مارس ۱۹۹۹ استراتژی راه ابریشم را تصویب کرد که هدف عمده این طرح جلوگیری از گسترش نفوذ و تحت کنترل در آمدن کشور های منطقه توسط قدرت های نوظهور منطقه بود که موضع گیری اصلی هم روی دو کشور روسیه و ایران بود.

نظریه بیضی استراتژیک جفری کمپ:

6303-1در سال ۱۹۹۷ میلادی جفری کمپ استراتژیست آمریکایی منطقه جغرافیایی شامل سرزمین ایران و کل خلیج فارس در مرکز و امارات متحده عربی و بحرین و قطر و بخش هایی از عمان و یمن و عربستان سعودی در جنوب و بخش هایی از عراق و ترکیه و ارمنستان و آذربایجان و گرجستان در شمال و شمال غربی و مجموعه دریای خزر و بخش هایی از جنوب روسیه و قسمت هایی از سرزمین قزاقستان در شمال و بخش هایی از ازبکستان در شمال شرق را تعریف نمود و آن را در یک بیضی قرار داد و نشان داد که ۷۰% از ذخایر اثبات شده نفت و بیش از ۴۰% از ذخایر گاز طبیعی در این منطقه قرار دارد و در واقع او این منطقه را هارتلند جدید دنیا نامید و معتقد بود که هر قدرتی که این بیضی استراتژیک را بتواند در کنترل داشته باشد در نهایت ابر قدرت دنیا خواهد بود.

امروز که ایران مرکز هارتلند انرژی دنیاست علاوه بر صادرکنندگی در بخش انرژی منطقه بسیار مهمی در جهت مسیر امن انتقال انرژی می تواند باشد.(هم مزیت اقتصادی دارد و هم مزیت امنیتی دارد).

تا قبل از پایان جنگ سرد انرژی مفهومی ژئوپولیتیکی داشت اما با پایان جنگ سرد مفهوم ژئواکونومیکی بخود گرفت در روابط بین قدرت های بزرگ نقش بزرگی را شامل شد. قرن ۲۱را می توان قرن ژئواکونومی با محوریت انرژی نامید.

هلال بحران:

برژینسکی یکی از استراتزیست های بزرگ جهان است که در بسیاری از طرح های مهم جهانی حضور داشته، او در سال ۱۹۷۹ کتابی تحت عنوان هلال بحران نوشت و در آن نقطه نظرات خود در خصوص مسائل خاورمیانه را مطرح کرد. برژینسکی در این نظریه از یک قوس بحران نام می برد که از شاخ افریقا و مصر شروع و تا هند امتداد می یابد. به اعتقاد وی منطقه هلال یا قوس بحران منطقه ای است که به دلیل پویایی و تحرک نیروهای داخلی آن از توان لازم برای پدید آوردن مشکل برای منافع ایالات متحده آمریکا برخوردار است.نکته جالب اینجاست که این نظریه هم زمان با انقلاب ایران مطرح شد و بعد از گذشت بیش از ۳۰ سال کشورهای روی این هلال یکی یکی دچار مشکل شدند و منافع ایالات متحده بخطر افتاد.

 6303-2

هلال خصیب:

هلال خصیب که از شرق مدیترانه تا خلیج فارس و دریای عمان امتداد یافته و کشورهای اردن و سوریه و لبنان و عراق وشبه جزیره عربستان و ایران را تحت تاثیر قرار می دهد. هلال خصیب همچون کریدوری عملیاتی میان شرق مدیترانه و خلیج فارس و دریای عمان کشیده و قرن ها همواره در معرض تهاجم اقوام گوناگون بودهاست.

6303-4


پی نوشت:

استراتژی بحری: قدرتی است که دریا ها را کنترل می کند.

استراتژی بری: قدرتی است که خشکی را کنترل می کند.

استراتژی: تفکری است عقل گرا به منظور هدایت مجموعه فعالیت هایی در مقیاس جهانی.یا فن و هنر به میدان اوردن نیروها(تعریف نظامی).

ژئواکونومی: دخل و تصرف در استراتژی اقتصادی برای رسیدن به اهداف اقتصادی و سیاسی و نظامی و فرهنگی است.

آقای سامان خمارلو