دسته‌ها
بیع و اقتصاد طبقه‌بندی موضوعی یادداشت‌ها

چه کنیم ریشه ربا در جامعه قطع شود؟

ربا چیست؟

متأسفانه پیچیدگی‌های که در نظام گسترده هستی وجود دارند آن قدر فراوان هستند که ما هر چقدر آن‌ها را ساده کنیم به انبوهی از متغیرهای اساسی برخورد می‌کنیم که حذف آن‌ها از مسئله امکان نداشته و باعث آن می‌شود که خروجی ناصحیحی هنگام حل مسئله به دست بیاوریم. پس برای حل یک مسئله ابتدا باید مسئله را به خوبی بررسی کرد به دور معضل گشت و از جوانب مختلف آن را نگریست و متغیرهای اساسی را در حل آن مسئله تا حد امکان دقیق به دست آورد. اگر تعریف شما از معضل تغییر کند مسلماً راهکار شما نیز بنا به دیدگاه متفاوتتان متفاوت خواهد بود. پس بهترین شیوه برای حل مسئله شناخت کاملی از مسئله است.

 پس باید توجه داشت که تعریفی که ما از مسئله می‌دهیم از کدام «دید»«گاه» است و آیا می‌توان دیدگاه‌های دیگری به این معضل داشت یا خیر؟

در حال حاضر چند تعریف برای ربا می‌شناسیم که آن را تشریح می‌کنند:

تعریف لغوی از ربا

تعریف فقهی از ربا در فقه و انواع ربا

تعریف تاریخی آن که در ابتدا و اقوام گذشته به چه چیز ربا می‌گفتند

و انواع تعاریف مختلف از این معضل که بدان‌ها اشاره نمی‌کنیم

در این مقاله تلاش داریم با تعریف متفاوتی که از ربا و علت ایجاد آن داریم به سازوکار نسبتاً متفاوتی برای حل آن برسیم.

برای تعریف یک درخت می‌توان این‌گونه عمل کرد:

  1. تعریف مضاف: شئ‌ای که هوای تازه تولید می‌کند، شئ‌ای که میوه تولید می‌کند، شئ‌ای که چوب از آن حاصل می‌شود و تعاریفی از این دست.
  2. تعریف بنیادی: شئ‌ای که از سه بخش اصلی برگ‌ها و شاخه‌ها، ساقه و تنه، ریشه تشکیل‌شده است.
  3. تعریف وجودی: شئ‌ای که در پایین‌ترین بخش‌های اکوسیستم طبیعی قرارگرفته و نیازهای بخش‌های فرادست را تأمین می‌کند و تعاریفی از این دست که به چرایی وجود درخت می‌پردازد.

پس اصولاً تعریف ما از کلمه «تعریف» کمی متفاوت است. با این حساب قبل از اینکه به بررسی و حساب این مورد بپردازیم که:

  1. ربا چیست؟
  2. ریشه ربا چیست؟
  3. چگونه این ریشه را بخشکانیم؟

باید به این سؤال پاسخ داد که اساساً چرا سازوکاری به نام ربا وجود دارد؟ این نگاه که تنها یک سطح از سؤال یافتن ریشه عمیق‌تر است. آزادی عمل و وسعت دیدی بهتری به ما در مقابله با این معضل ارائه می‌کند. چه بسا با توسل و تعقل بیشتر در این رابطه به لایه‌های بنیادی‌تری دست پیدا کنیم که با سهولت بیشتری بتوان معضل ربا را حل‌وفصل نمود.

 

چرا ربا وجود دارد؟

در مباحث انسان‌شناختی، معرفه النفس، روان‌شناسی و از این دست حوزه‌های مطالعاتی‌ای که همپوشانی محدودی با یکدیگر دارند به یک نکته می‌پردازند که انسان به طور ذاتی دارای تمایلات کلان و کلّی‌ای است که در زبان فارسی و عربی به آن فطرت می‌گویند، البته تعریف فطرت دقیقاً در همین کلمات خلاصه نمی‌شود اما روح کلّی‌ای که از کلمه فطرت در افکار عمومی متبادر می‌شود آن میل و چیزی است که در وجود انسان به ودیعت گذاشته شده است و ما در این مقاله به این مفهوم کلمه فطرت اطلاق خواهیم کرد.

 این تمایلات فطری باعث رشد و نمو روحی و به قولی دلیل و پیشرانه انسان برای زندگی هستند. خداوند متعال نیز با استفاده از بیدار کردن همین تمایلات حرف انبیاء متعدد را تصدیق کرده است.

یکی از این تمایلات میل به کمال طلبی است. طلب نامحدود بودن در انسان‌ها به طور فطری یا غریزی وجود دارد و این انسان‌ها هستند که با تصمیم اختیاری خود به این نهال وجودی‌شان جهت و سمت‌وسو می‌دهند.

 

میل به کمال طلبی

این تمایل در وجود انسان بسیار کلی‌تر از آن است که در یک نگاه گذرا بر این کلمه بتوان آن را دریافت. بر اساس تجربه ملموس برای ما انسان‌های دنی؛ و قاعده کلی برای بزرگان دین و حقیقت، تعریف مشهوداتی که به وسیله «قلب سلیم» درک و دریافت می‌شود ناگفتنی است؛ گنجاندن مفاهیم انسان‌شناختی در قالب کلمات بسیار سخت و گاهی ناممکن است. این مشکل آنجا بغرنج‌تر می‌شود که نه بر اساس زبان فصیحی مانند عربی بلکه در قالب زبانی با دایره لغات محدودتر در حوزه معرفت‌شناختی، بخواهد ارائه شود؛ اما با همه این توصیفات برای گنجاندن تمام آنچه که ما در کلمه میل به کمال طلبی یا سرحد نامحدود بیان کردیم باید چاره‌ای اندیشیده شود. در این‌جا برای این برون‌رفت از این مشکل به این صورت عمل می‌کنیم که تنها به قسمت‌هایی از معنی و تعریف این مفهوم می‌پردازیم که در ادامه از آن استفاده خواهیم کرد.

تعریف

میل به کمال طلبی یعنی نیاز انسان به داشتن وجودی نامحدود. به تعبیر دیگر حد فاصل انسان و ملک این مورد است که انسان میل به تکامل دارد.

چرا این میل وجود دارد؟

از آنجا که خداوند تبارک‌وتعالی هدف از خلقت نسل بشر را «پرستش تا وصل به خویش» بیان می‌کند. حکمت وجود این میل نیز می‌تواند عاملی برای به حرکت انداختن انسان به سوی این هدف باشد.

اجماعی که از آیات و روایات به دست می‌آید نیز مؤید تعریف ما از این گرایش به نامحدود است. این گرایش به آنکه نامحدود است به عنوان مظهر بی‌کرانگی باعث می‌شود تا انسان به تکاپو برای ساختن پلی در این دنیا بیفتد که به وسیله آن بتواند به مقدار بیشتری از آن کرانه نامحدود در آخرت دست پیدا کند.

انحراف از هدف اصیل

بر اساس تصمیم کلی‌ای که خدای متعال اتخاذ کرده دنیا با همان تعاریفی که می‌شناسیم محل ابتلاء و آزمون بوده و این بدین معنی است که تقریباً هر خوبی‌ای می‌تواند به بدی و هر سالمی می‌تواند به فاسد تبدیل شود و این امکان در آن‌ها به خاطر جایگاهی که در آن هستند (دنیا) به ودیعت نهاده شده است.

فطرت انسان‌ها نیز از این قاعده مستثنا نبوده و به مثابه خمیری می‌ماند که می‌توان به آن هر شکل و حالتی داد که پس از مدتی منش انسان به این شکل درآمده و امکان تغییر آن به سادگی امکان‌پذیر نخواهد بود. پس باید دقت داشت تا این فطرت توسط چه چیزی و به چه شکلی پرورش پیداکرده و سمت‌وسو داده می‌شود.

انحرافِ میل به کمال طلبی

بنا به آنچه گفته شد میل به کمال طلبی نیز همانند دیگر شقوق فطرت می‌تواند به انحراف از هدف اصیل افتاده و راه فساد در پیش گیرد. از آنجا که هدف اصیل میل به کمال، پیشرانه حرکت انسان و عامل حرکت او به سمت پروردگار عالم است. هر سویی به غیر از این هدف را به انحراف تعبیر خواهیم کرد.

 

ریشه‌های اولیه ربا

می‌دانیم که هیچ درختی به صورت تک ریشه صرف وجود ندارد بلکه دارای ریشه‌های فراوانی است که گاه از یک ریشه اصلی نشئت گرفته و گاه دارای چند ریشه اصلی خواهد بود که هر کدام به ریشه‌های کوچک‌تری تقسیم می‌شود. حال اگر به بررسی تقسیمات میل به کمال طلبی به عنوان یک ریشه اصلی بپردازیم به طور اجمالی به موارد زیر خواهیم رسید:

این تمایل به وجود نامحدود در مقوله آسایش در کمال شگفتی انسان را به تحمل «رنج‌های نامحدود واهی» می‌اندازد و او تا انتهای عمر به قوت خود امیدوارانه به این می‌پردازد که شاید لختی بیاساید. این امید را به حرص تعبیر کرده‌اند.

در مقوله مال که در یکی از شقوقش میل به افزایش اعتبار قرار می‌گیرد این میل قوی او را به جمع‌آوری و انباشت مال می‌کشاند.

هنگامی که میل به چیزی از حد عادی خارج شده و به وادی دغدغه روزانه درآید به آن طمع اطلاق خواهند کرد؛ که بنا به صواب یا خطا بودن آن میل اولیه این طمع مذموم یا ممدوح خواهد بود.

حرص و طمع دو عنوان شناخته شده برای ریشه‌های اصلی ربا یعنی میل به رفاه‌طلبی نامحدود و میل به افزایش اعتبارند.

حال که به تبیین دو ریشه اساسی ربا پرداختیم و دانستیم با انحراف میل به کمال طلبی در بخش رفاه (برای ایجاد سازوکار سریع و بدون ریسک به پول رسیدن) و در بخش افزایش اعتبار (که در شق مالی جمع‌آوری مال را راهی برای رسیدن به قدرت و منزلت می‌پندارند) ربا کم‌کم شکل می‌گیرد. می‌بایست راهکاری را در سه بخش تبیین کنیم:

  • چه کنیم ریشه‌ی ربا در جامعه قطع شود؟ (آینده‌نگری)
  • در حال حاضر چه کنیم ربا محدود شود؟ (حال نگری)
  • برای پیامدهای رباهای گذشته چه کنیم؟ (ترمیم وقایع گذشته)

پاسخ به هر کدام از مسائل فوق نیازمند صدها کتاب مقاله و کرسی علمی است. لذا در حال حاضر تصمیم داریم به بررسی جهاتی از مجموع رویکردهای فراوان برای پاسخ به سؤال اول یعنی «چه کنیم ریشه‌ی ربا در جامعه قطع شود؟» بپردازیم.

 

چه کنیم که ریشه‌ی ربا در جامعه قطع شود؟

در بررسی سازوکارهای یک جامعه چند مؤلفه اصلی و چند مؤلفه وابسته وجود دارد که از مؤلفه‌های اصلی می‌توان به فرهنگ و سطح بهره‌مندی عامِ امت از علوم اشاره کرد اما متغیر بسیار مهمی مانند اقتصاد یک متغیر کاملاً وابسته محسوب می‌گردد و بر کسی پوشیده نیست که بهداشت، تحصیلات، منطقه جغرافیایی و از همه مهم‌تر فرهنگ چه تأثیر شگرفی بر یک اقتصاد داشته و دارند، لذا ایجاد سازوکار اقتصادی بدون تصحیح بخش‌های مرتبط و زیربنایی آن را می‌توان به ساختن خانه‌ای بر روی رمل‌ها تشبیه نمود.

پس در اینجا می‌توان این‌طور تقسیم‌بندی نمود که:

برای حل مشکل ربا در کشور باید به دو بخش توجه نمود بخشی به عنوان عوامل مؤثر بر معیشت مردم که به زیربنای اقتصاد تعبیر می‌شود و بخش دوم نوع مدیریت معیشت مردم یا طراحی خود اقتصاد.

تقسیم‌بندی‌های بخش زیربنا:

  • برای حل مشکل اقتصادی باید کارگروهی جامع از علوم مختلف ایجاد کرد و هرکس از منظر رشته خود به این نکته بپردازد که این رشته چگونه تأثیر زیربنایی در اقتصاد داشته و تاکنون تا چه حد در تخریب وضع صحیح معیشت مردم دخیل بوده است؛ مانند تأثیر نوع اعتقادات مردم بر معیشت (بحث حاضر)
  • پس از آن با تجمیع و اولویت‌بندی این مباحث به عنوان بستر فاسد ایجاد اقتصاد، وظیفه دوم کارگروه این است که هر کدام از اعضا، سه بخش (حال/گذار/آینده) را که قبلاً ذکر شد را از منظر تخصصی رشته خود تبیین کنند و بستر نیمه صحیحی برای معیشت مردم پدیدآورند.

که این دو مرحله کلان را در طراحی سامانه‌ها می‌توان به چند ده زیر سامانه که قابلیت اجرایی داشته باشند تبدیل نمود.

تقسیم‌بندی‌های بخش اصلی:

بنا به تعریفی که اقتصاددانان جزیره از آدم اسمیت به این سو داشته‌اند، اقتصاد را نهایت نمایش مادی‌گرایی در ارکان طرح‌ریزی جامعه غربی دیده و ترسیم کرده‌اند، حال آنکه فن اداره‌ی معیشت امت در اسلام کاملاً بر مبنای جهان متوالی یا همان جهان آخرت است. بر همین اساس است که در احادیث داریم «افضل النّاس عقلا احسنهم تقدیراً لمعاشه و اشدّهم اهتماما به اصلاح معاده.[۱]» پس تمامی تلاش‌ها برای بهبود کارایی علم اقتصاد فعلی به کلی مردود محسوب می‌گردد، چون در آن اصل معیشت از نظر اسلام در نظر گرفته نشده است.

پس برای تهیه‌ی یک حوزه جدید در معیشت دو بخش سلبی و ایجابی را باید در نظر گرفت:

  • متخصصانی که می‌خواهند معیشتی اسلامی را رقم بزنند می‌بایست بر قرآن، حدیث و سایر علوم دینی مسلط بوده تا بتوانند بر علم اقتصاد غربی به نحوی احاطه یابند که ناخواسته در ورطه هلاکت روش‌ها، راهکارها یا راهبردهای آن حوزه نیافتند.
  • این متخصصین می‌بایست بدانند که می‌خواهند حوزه طراحی معیشت را بر پایه کلیدواژه‌های معیشت اسلامی مانند رزق، برکت، انفاق، خمس، زکات و …رقم بزنند و یک اقتصاد کاملاً متفاوت، با نهادهایی متفاوت از چهار نهاد اقتصاد لیبرالی (به عنوان تنها نظریه کلان فعلی جهان) طراحی کنند.

تثبیت طرح:

مسلماً هر محتوای تولیدی پس از به‌کارانداخته شدن مشکلات و معایب خود را بروز داده و اشکالات آن معلوم می‌گردد، به نظر نویسنده حلقه مفقوده در طراحی‌های کلان اجرایی نبود آزمایشگاه طرح است تا همان طور که حتی یک ماشین که از طراحی‌های بسیار دقیق و اثبات‌شده ریاضی بهره می‌برد می‌بایست در یک محیط کنترل شده، انواع آزمون‌ها را بگذراند؛ می‌بایست تمامی طرح‌های مدیریتی را نیز قبل از ورود به عرصه اجتماع در یک آزمایشگاه علمی به بوته آزمایش قرارداد. تفاوت این آزمایشگاه طرح می‌تواند در این نکته باشد که عالمان و دانشمندان گوناگون با سلایق و دیدگاه‌های مختلف طرح را دیده و به ایجاد اشکال و ایراد در آن می‌پردازند تا طرح از آن معایب عاری گردد.

  • پس برای مدت معلومی در یک آزمایشگاه علوم انسانی مورد آزمون قرار گیرد تا زیربنای آن کاملاً مستحکم و بی‌شائبه گردد.

پیش‌بینی می‌گردد که خروجی دو بخش اصلی به همراه استحکام آن چیزی در حدود ۲۰ سال و پروسه جایگزینی آن طرحی ۵۰ ساله باشد؛ زیرا توان پیش برندگی اسلام درباره‌ی اقبال عموم بسیار زیاد است که عمر تحولات را به چیزی حدود نصف یا یک سوم در مقابل جوامع غیردینی تقلیل می‌دهد.

پیشنهادات جزء برای مطلب حاضر

با نگرشی که در بندهای پیشین به شیوه‌ی حذف ربا از جامعه داشتیم می‌توان محتوای اصلی این مقاله را در بخش نوع اعتقادات حاکم بر سبک زندگی مردم در زیرمجموعه معارف دینی از بخش زیربنای اقتصاد برشمرد که به زعم نگارنده این شیوه، توان این را دارد که با توکل بر خدای متعال راه به بیراه رفته معیشت مردم را به حال عادی آن بازگرداند؛ اما برای آنچه که این مقاله تا بدین جا سنگ‌چینی کرده یعنی بخش نظام و سیاق زندگی که با کلیدواژه طمع آن را تا بدین جای متن همراهی کردیم:

در راهبرد کلان امر کافی است تا دو کلیدواژه اساسی طمع و قناعت را روبروی هم قرار داده و در میان مردم به تفهیم جوانب آن بپردازیم. تا به خودی خود واژه‌های دیگری مانند حرص، آز، ربا و … و از آن سو واژه‌هایی مانند رزق، برکت، قرض حسنه، انفاق، خمس و زکات و … را به دنبال خود به جامعه تزریق و تفهیم کند.

هنگامی که قرآن کریم رباخواری را مهیا شدن برای جنگ باخدا و رسولش برمی‌شمرد، بدیهی است که ما نیز در جبهه خدا و رسول برای رویارویی با آن‌ها می‌بایست خود را در یک حالت جنگی واقعی تصور کنیم، پس برای چینش قوا در این صحنه نبرد باید از یک شیوه گازانبری برای بریدن این جبهه استفاده کرد؛ که دو بازوی این گازانبر را مشاوره به مسئولین برای تغییر نگرش آن‌ها به منظور تصحیح قوانین و سازوکار اجرایی و اطلاع‌رسانی عمومی برای افزایش سطح فرهنگ عمومی جهت پذیرش و تغییر نوع زندگی آن‌ها تشکیل می‌دهند. این مانور فرهنگی را می‌توان به زیرشاخه‌های زیر تقسیم‌بندی کرد:

  • اطلاع‌رسانی به مسئولین برای
  • شناخت تعریف صحیحی از طمع و قناعت
  • شناخت مصادیق ابزارهای تحریک‌کننده طمع
  • شناخت مصادیق ابزارهای ایجادکننده قناعت
  • شناخت مصادیق افزایش ایمان به خدای متعال
  • اطلاع‌رسانی به عموم مردم
    • از طریق واژه‌سازی و تجدید واژه‌ها
    • در جریان قرار دادن مردم از نحوه تهیه این طرح
    • دریافت بازخورد اجتماع و پاسخگویی به ضعف‌های ایرادشده به طرح

همان‌طور که در پیشنهادات دیده شد، هر دو بازوی حمله یک کاربرد را دارند و تنها جامعه هدف آن دو متفاوت است و این نوع کارکرد به این دلیل است که مبحث ربا بنا به تبیینی که در این مقاله شد یک متغیر وابسته محسوب گردیده و امکان آن وجود ندارد تا ابتداً با خود اقتصاد شروع شود به گونه‌ای که بتوان معضل موجود در آن را حل‌وفصل نمود و ارتباطی با سایر بخش‌های یک اجتماع به طور ویژه نداشته باشد. به همین دلیل است که امام خامنه‌ای در مبحث ربا دستور حکومتی و یا حکم شرعی نداده و آن را به شیوه کار فرهنگی و علمی واگذار نموده‌اند[۲]؛ و ما نیز پس از بررسی درباره این معضل راهکار جامع دیگری برای آن متصور نیستیم.

 


 

پی‌نوشت:

[۱] شرح آقا جمال الدین خوانساری بر غرر الحکم و درر الکلم؛ ج ۲؛ ص ۴۷۲

[۲] بنده طرفدار این نیستم که حالا در مورد لباس، در مورد مسکن، در مورد سایر چیزها، یک‌باره یک حرکت جمعی و عمومی انجام بگیرد؛ نه، این کارها باید به‌تدریج انجام بگیرد؛ دستوری هم نیست؛ این‌ها فرهنگ‌سازی لازم دارد. همان‌طور که گفتم، کار نخبگان است، کار فرهنگ‌سازان است؛ و شما جوان‌ها باید خودتان را برای این آماده کنید؛ این، رسالت اصلی است. [خامنه‌ای . آی‌آر]

دسته‌ها
بیع و اقتصاد طبقه‌بندی موضوعی یادداشت‌ها

بُعد دوم اقتصاد اسلامی

پیرامون اقتصاد سال‌هاست در جامعه ما چنین مباحثی مطرح است که اقتصاد اسلامی چیست؟ ساختار و قوانین مربوط به آن چیست؟ دولت و یا وزارت اقتصاد چه وظایفی در تحقق اقتصاد اسلامی دارند؟

دسته‌ها
بیع و اقتصاد طبقه‌بندی موضوعی یادداشت‌ها

پایان تاریخ مصرف تئوری‌های اقتصادی غرب

تلقی مردم از علم اقتصاد و کارگزاران اقتصادی آن است که اقتصاد را برنامه ای محکم و نظام‌اند می‌پندارند که قرار است وضعیت زندگی و معیشت آن‌ها را به بهترین شکل تصحیح کند. و به همین دلیل چشم امیدشان به اقتصاد دانانی است که آن را به عنوان یک علم می‌خوانند و در دانشگاه‌ها تدریس می‌کنند و به عقیده خودشان اقتصاد دان تربیت می‌کنند.

پیرامون ناکارایی این اقتصاد چند نکته قابل تأمل است:

۱) امروزه وقتی در مورد وضعیت اقتصادی هر کشوری پرسش می‌شود به این مطلب می‌رسیم که آن کشور دچار مشکلات اقتصادی است که در حال دست و پنجه نرم کردن با آن است. بدهی‌های بزرگی که گریبان گیر هر کشوری است، شرکت‌های تولیدی بسیار بزرگ  خیلی از کشورها به دلیل مشکلات اقتصادی تعطیل می‌شوند، وام‌های کلانی که از بانک‌ها گرفته شده و روز به روزبه دلیل عدم توانایی باز پرداخت وام گیرنده سودهای زیادی بر اصل وام افزوده می‌شود، بدهی‌ها به بانک مرکزی، مشکلات تولید کنندگان در اقتصاد و خیلی موارد دیگر. هنگامی که با استادان و مسؤلین اقتصادی روبرو می‌شویم و علت را پیگیر می‌شویم، معمولاً بیان می‌کنند که خوب این مشکلات اقتصادی گریبان گیر همه کشورها است. به قول آن‌ها اقتصاد کل دنیا خراب است از کشورهای بزرگ مانند آمریکا گرفته  تا چین و ژاپن و حتی کشورهای کوچک آسیایی و اروپایی. خوب سؤال اینجاست، این اقتصادی که در همه جای دنیا ناکارآمد است و نتوانسته در طی دهه‌ها به نتیجه ای مطلوب حتی در یک کشور برسد چرا هنوز کسانی هستند که کورکورانه از آن دفاع و به دنبال پیاده کردن نظریه‌ها و مبانی فلسفی آن در کشورها می‌باشند؟

۲) وقتی به مطالعه خود اقتصاد می‌پردازیم تا با آن بیشتر آشنا شویم، هنگامی که کتاب اقتصاد خرد و کلان را به عنوان کتاب پایه و مبنا باز می‌کنیم با واژه‌های زیادی روبرو می‌شویم که هر کدام تعریف خاص خودشان را دارند مانند: عرضه و تقاضا، لذت حاصل از مصرف یک کالا، تعادل بازار پول و سرمایه و بازار کالا و خدمات، کالای پست، کالای نرمال، کالای لوکس، دام نقدینگی و خیلی از واژه‌های دیگر. در برخورد اول خوب این واژه‌ها خیلی طبیعی است مثل هر علم دیگری که وقتی به مطالعه آن می‌پردازیم اصطلاحات خاص خود را دارد. ولی اقتصاد از  حساسیت بیشتری برخوردار است چرا که قانون طبیعی نیست که درون طبیعت باشد و یک سری دانشمند آن را کشف کنند، بلکه قواعد و قوانین و تعریفاتی است که یک عده ای به نام اقتصاد دان آن‌ها را وضع کرده‌اند. برای درک بیشتر به طور خلاصه به برخی از این دست واژه‌ها می‌پردازیم. در بحث عرضه و تقاضا با نظریه تقسیم بندی کالاها به انواع پست، نرمال (ضروری) و لوکس، در اصل این انسان‌ها هستند که  بر اساس درآمدشان تقسیم بندی می‌شوند، مصرف کنندگان کالای پست، مصرف کنندگان کالای نرمال و مصرف کنندگان کالای لوکس. سهم کالای پست در سبد کالای افراد فقیر بیشتر و سهم کالای لوکس در سبد کالای افراد ثروتمند بیشتر است. اقتصاددانان مصرف را تابع مستقیم قیمت کالا و در آمد فرد می‌نامند و این یعنی دسته بندی افراد بر اساس درآمد آن‌ها از نگاه اقتصادی.
در این نظریه‌ها و تئوری‌ها برای بهتر شدن و در دسترس بودن کالا برای مردم کاری صورت نمی‌گیرد. مثل اینکه مثلاً قیمت کالا برای افراد متفاوت باشد، مثلاً افراد با درآمد کم پول کمتری بپردازند! به عبارتی راه حلی برای بهبود وضعیت زندگی و بر طرف کردن نیازهای اولیه یک فرد کم درآمد وجود ندارد. و قتی جلوتر می‌رویم معیاری تعریف می‌شود به نام لذت حاصل از مصرف یک کالا که برای افراد مختلف متفاوت است و روی همین معیار برنامه ریزی و سرمایه گذاری می‌کنند و تعادل را بیان می‌کنند. این لذت رادر بخش‌هایی به نام عرضه و تقاضا با برنامه‌هایی مانند تبلیغات، درون فرد  تغییر می‌دهند به عبارت بهتر دائقه سازی می‌کنند. آنقدر یک  کالا از طرق مختلف  (رادیو، تلویزیون، بنرهای موجود در اتوبان‌ها) تبلیغ می‌شود که حتی اگر آن کالا برای فرد هم مضر باشد (کالاهایی مانند چیپس، پفک، انواع غذاهای آماده و غیره)، فرد را متقاعد می‌کند که حتی برای یکبار هم که شده آن را امتحان کند. کودکی که شعر تبلیغاتی کالا را حفظ کرده و با ریتم و موسیقی آن انس گرفته، هنگام مراجعه به فروشگاه همراه پدر و مادر خواستار خرید کالا می‌باشد و این یک نمونه واضح و ملموس اثر این گونه تبلیغات می‌باشد.
حال اینکه این تئوری (لذت مصرف کالا) چه دردی از مردم دوا می‌کند و کجای معیشت مردم بهتر می‌شود، مشخص نیست. شاید فقط زمینه ای باشد برای افرادی سودجو که به دنبال منفعت و سود بیشتر از هر راهی هستند که کالای تولیدی خود را با کیفیتی پایین و یک هزینه تبلیغاتی به فروش برسانند.
در بخش اقتصاد کلان به عنوان مثال با واژه‌هایی مانند نرخ بهره، سرمایه گزاری، تله یا دام نقدینگی، نرخ بهره پرداختی به بانک  و خیلی از واژه‌های دیگر روبرو هستیم. در توضیح و تبیین این نظریه‌ها باز هم جایی وجود ندارد که بیان کند با این کار وضعیت زندگی مردم بهتر و مشکلات اقتصادی آنان کمتر می‌شود. ساده‌ترین شکل آن را افراد در هنگام وام گرفتن از بانک به طور خیلی واضح مشاهده می‌کنند. ابتدا با مشکلات ضامن روبرو می‌شوند، سپس باز پرداخت مبلغ وام گرفته شده با چندین در صد سود می‌باشد. اقتصاد کلان بیان می‌کند که هرجا نقدینگی زیادشد اوراق قرضه منتشرشده توسط دولت را از طریق بانک مرکزی به مردم بفروشیم و برعکس، هر جا نقدینگی کم شد آن‌ها را از مردم بخریم. در این بازی بین دولت و بانک مرکزی اساساً تولیدی صورت نمی‌گیرد. آنچه که هست یک بازی سیاسی است (سیاست انقباضی و انبساطی) برای جابه جایی پول از جیب مردم به جیب دولت و بانک مرکزی. با این دست تئوری‌ها در اقتصاد زیاد روبرو هستیم مانند نظریه گول خوردن کارگران در کوتاه مدت توسط آقای کینز  که منجر به افزایش عرضه و سودی می‌شود که فقط متعلق به عرضه کننده کالا است. بهره، نرخ بهره، بهره پرداختی به بانک همان ربایی است که اسلام صریحاً آن را رد می‌کند و جزو خط قرمزهای اسلام است. این نظریه‌ها و تئوری‌های کهنه و غلط فقط و فقط در بحث و گفتگو در کلاسهای استادان اقتصاد مفید است و بس. در حالی که در واقعیت اتفاقات متفاوتی در حال رخ دادن است و تورمی است که در این اقتصاد پول مبنا روز به روز گریبان مردم را می‌گیرد و فشار آن را قشر ضعیف و متوسط جامعه متحمل می‌شوند و بس.

۳) در این اقتصاد جایی و تعریفی برای واژه‌هایی همچون کسب روزی حلال، برکت، انفاق، بسط  و قبض روزی، عدم غشی در معامله، نفی کم فروشی، قناعت، صرفه جویی (به معنای درست و به جا مصرف کردن) ، قرض الحسنه، روزی تضمین شده از سوی حق تعالی ونفی حرص و طمع وجود ندارد. آنچه که هست مربوط به زندگی کوتاه مدت دنیوی این دنیاست و آن هم نه برای همه اقشار جامعه، بلکه بیشتر و بیشتر برای سرمابه گذاران زمینه‌های خاص و کسانی که با رانت اطلاعاتی سود خود را روز به ورز چندین و چند برابر می‌کنند و این همان اقتصاد پول مبناست.

۴)  از این روست که به ناکارآمدی این اقتصاد در یک نگاه پی می‌بریم و باید هوشیارانه پیام‌های رهبر جامعه خود را در این زمینه دنبال کنیم و توصیه‌ها و سفارشاتی را که ایشان ما را به عمل بدان‌ها فرا می‌خواند را در دستور کار و برنامه‌های خود قرار دهیم . جهاد اقتصادی، اقتصاد مقامتی، اقتصاد دانش بنیان، اصلاح الگوی مصرف در حوزه‌های فردی، احتماعی و سازمانی، مقابله با تبذیر، اسراف و تجمل گرایی، حمایت از کارو سرمایه ایرانی، عدم وابستگی به درآمد نفتی و در نتیجه ثبات اقتصادی داخلی، تکیه به نیروی داخلی و امید نبستن به بیگانگان، این‌ها نکات ارزشمند و بسیار مهمی است که اگر بدان‌ها به درستی عمل کنیم قطعاً از مرداب مشکلات اقتصادی به سلامت عبور خواهیم کرد و این مرهون تلاش هم از سوی مسئولین و هم از سوی تک تک افراد جامعه است.

نوشته خانم زهرا ملکی

دسته‌ها
وبلاگ

وبسایت کدآمایی فعالیت خود را در فضای سایبر آغاز کرد

با خبر شدیم که وب‌سایت کدآمایی قرار است در روز اول ربیع‌الاول ۱۴۳۵ به صورت آزمایشی فعالیت خود را آغاز کند. این وب‌سایت قرار است با روی‌کرد علمی به موضوعات حوزه‌ی اقتصاد بپردازد و آن‌طور که آقای علی رهجو مدیر این وب‌سایت به ما گفتند، کدآمایی قرار است ۴ الگوی اصلی معیشت بشر یعنی؛ الگوی اسلامی بیع، الگوی ایرانی کدآمایی، الگوی غربی اکانامی و الگوی شیطانی ربا را با روی‌کرد علمی مورد بررسی قرار دهد. برای این‌که از کم و کیف این موضوع مطلع شویم مصاحبه‌ی کوتاهی را ترتیب دادیم با آقای علی رهجو، مدیر مسئول این سایت و از اعضای هیات علمی اندیشکده‌ی یقین.

دسته‌ها
اخبار استراتژیک مطالب برگزیده

«اقتصاد همچنان ربوی خواهد ماند» پایان نامه دکترین ملی اقتصاد ج.ا.ا از جشنواره فارابی حذف شد !

پروژه تحقیقاتی سرکار خانم اسماعیل نژاد به نام  “دکترین ملی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۱۴”  مردود هیات داوری  جشنواره فارابی قرار گرفت و نه تنها از ارائه در هفتمین دوره جشنواره فارابی محروم می گردید، بلکه شایسته تقدیری مختصر نیز تشخیص داده نشد.