دسته‌ها
انتقادی تحلیلی حکمت و فلسفه رویکرد طبقه‌بندی موضوعی مطالب برگزیده مقالات

در جستجوی حکمت (۱)، از آیت‌محوری تا آرخه‌محوری

هر کس که در رشته‌های مختلف علوم انسانی دستی بر آتش داشته باشد یا حتی به آن علاقه‌مند باشد می‌داند که فلسفه نقش مهم و اساسی در عمده‌ی این رشته‌ها دارد و در واقع فلسفه سرآغاز و شروع علم است؛ از همین رو همه کسانی که به نحوی در این رشته‌ها به مطالعه و تحقیق می‌پردازند حتی‌الامکان باید با کلیاتی از فلسفه آشنا باشند. از طرفی وقتی جماعتی دل در گرو بومی‌سازی و اسلامی‌سازی علوم دارند و قصد دارند با تفکیک پارادایم اسلام از مدرنیسم سنگ‌بنای حرکتی بزرگ را در راستای تمدن‌سازی اسلامی انجام دهند ناگریز باید تسلط و اشرافی درخور نسبت به مبانی پارادایم مدرنیسم و اسلام داشته باشند.

عرصه‌ی فلسفه، عرصه‌ای است که اسامی بزرگ و پرهیبتی چون سقراط و افلاطون و ارسطو و … تا هایدگر و نیچه و کانت و … در آن دیده می‌شود و در جهان اسلام نیز بزرگانی چون ابن‌سینا و ملاصدرا به عنوان پیشتازان آن شناخته می‌شوند. از طرفی عمده‌ی ادبیات تولید شده در این زمینه توسط همین اسامی نامْ‌آشنا که برخی از آن‌ها هزاران سال با ما فاصله دارند صورت گرفته است و امروزه دفتر فلسفه با شتاب بسیار کمتری ورق می‌خورد و به زعم برخی اصولاً دفتر آن بسته شده است.[۱]

در این شرایط ادعای یک مکتب جدید فلسفی که در برخی مباحث سر جنگ با قُدمای خود دارد کاری بس دشوار است و چه سخت‌تر اینکه بگویی فلسفه فروکاستی از آن است و بشر در طول این چند هزار سال در مسیری تاریک قدم برداشته است! قطعاً این مطلب به گوش کسانی که عمری دل در گرو فلسفه داشته‌اند و تمام هم‌وغم خود را صرف آن کرده‌اند بسیار سنگین می‌آید اما به‌هرحال کشف حقیقت نیاز به اقبال دیگران ندارد و خود ضامن مشروعیت و مقبولیت هوادارانش است.

در سیر مقالات در جستجوی حکمت که به حول و قوه‌ی الهی به صورت ادامه‌دار منتشر می‌شود، بنابراین است که ضمن معرفی فیلسوفان بزرگ و ارائه مجمل بحث آن‌ها به دنبال رد پای اندیشه حکمی و آیت‌مدار باشیم و سرنخ‌های آنچه استاد حسن عباسی به عنوان «فروکاست حکمت به فلسفه» می‌داند را بجوییم. برای دستیابی به این مهم، فلسفه را از ابتدای آن و جایی که نخستین جرقه‌های اندیشه فلسفی در آن زده شده است می‌آغازیم و با سیر تکامل آن پیش می‌رویم. همچنین در بررسی آراء و ارائه مطالب فلاسفه، تمام تلاش بر این است که به آنان از دید فرد یا مکتب خاصی نگاه نکنیم و آنچه مورد اتفاق همه است را ارائه دهیم.

 

تفاوت فلسفه و علم

در بررسی و حرکت همراه با این سیر، در حال حاضر ما در نقطه‌ای هستیم که کلمه‌ی فلسفه (Philosophy) هنوز شکل نگرفته است و صرفاً سوفیا (Sophia) به مفهوم کلی دانش –و نه Since امروزی- وجود دارد.

تقریباً می‌توان گفت که امکان تقریر یک تعریف کامل و جامع برای فلسفه امکان‌پذیر نیست مثلاً می‌توان آن را نسبت به «موضوع»، «روش استدلال»، «غایت» و «مسائل مورد بررسی در آن» تعریف کرد که در هیچ‌کدام از این موارد تعریف نمی‌تواند جامع و بدون اشکال باشد؛ به طور مثال در تعریف فلسفه نسبت به موضوع، فلسفه به الهیات به‌معنی‌الاخص می‌پردازد ولی نمی‌توان آن را محدود به الهیات کرد چون فلسفه به موارد مختلف دیگری همچون معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی، اخلاق و سیاست و … نیز می‌پردازد؛ برخی دیگر فلسفه را نسبت به روش تعریف می‌کنند و می‌گویند هر آنچه از استدلال به عنوان روش استفاده کند فلسفه است، حال‌آنکه هندسه یا علوم دیگر نیز از روش استدلال بهره می‌برند و فلسفه هم نیستند، پس این تعریف هم نمی‌تواند صحیح باشد.

اما یکی از راه‌هایی که می‌تواند حدود و صغور فلسفه را برای ما نمایان سازد و تعریفی از آن ارائه دهد، تعریف فلسفه بر اساس جنس پرسش‌هایش است. پرسش بر دو قسم است: پرسش باز و پرسش بسته.

در پرسش بسته برای رسیدن به پاسخ راه و الگوریتم مشخصی وجود دارد اما در پرسش‌ باز، رسیدن به پاسخ هیچ الگوریتم مشخصی ندارد؛ به طور مثال اگر بپرسیم «آیا در مریخ آب وجود دارد؟» رسیدن به پاسخ راه مشخصی دارد که عبارت است از طراحی و ارسال یک ماهواره به مریخ با پیروی از قوانین فیزیکی و دریافت مستندات وجود یا عدم وجود آب در آن و اصولاً مِتُد در علم همین‌جا شکل می‌گیرد اما پرسش‌های باز دیگری همچون «عدالت»، «جبر و اختیار» و «ذهن» از جمله پرسش‌هایی هستند که پاسخ به آنان مشمول پیروی از الگوریتم خاصی نمی‌شود و فلسفه تنها رشته‌ای است که به آن‌ها پاسخ می‌دهد؛ در این زمینه برتاند راسل از بنیان‌گذاران فلسفه تحلیلی اعتقاد دارد که علم در حال گسترش دایره خود است و هرچه گسترده‌تر شود دایره فلسفه کوچک‌تر می‌شود و در آخر به‌جایی می‌رسیم که دیگر نیازی به فلسفه و دین نداریم.

هرچند این سخن کمی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد و همیشه پرسش‌های بازی که فقط فلسفه توان پاسخ‌گویی به آن‌ها را داشته باشد وجود دارند اما امروزه برخی از مسائلی که روزی بزرگ‌ترین مسائل فلسفه بودند در علم بررسی می‌شوند به طور مثال امروزه هستی‌شناسی در فیزیک مورد بررسی قرار می‌گیرد و نه فلسفه؛ بنابراین  بدیهی است که علم در آغاز از فلسفه شروع می‌شود و علمِ امروز در این زمینه دروغ می‌گوید.

در تفکیک فلسفه و علم باید به مقتضیات زمان نیز اهمیت داد به طور مثال پرداختن به آرخه عالم توسط ملطیان اگرچه مسئله‌ای علمی به نظر می‌آید، اما ازآنجاکه پرسش از آرخه‌ی عالم در آن روزگار پرسشی باز بوده است لذا ملطیان به عنوان نخستین فلاسفه شناخته می‌شوند.

 

«ایونیا» مهد فلسفه

بر طبق قول مشهور اولین جرقه‌های تفکر فلسفی مربوط به «میلتوس» یکی از شهرهای ایونیا واقع در سواحل شرقی یونان باستان (غرب ترکیه امروزی) بوده است و فلاسفه‌ای که تحت عنوان ملطیه از آنان یاد می‌شود اهل میلتوس بوده‌اند.

بر طبق شواهد تاریخی، اهالی ایونیا از فرهنگ و تمدن بزرگی برخوردار بوده‌اند ولی بعدها احتمالاً به دلیل حمله ایرانیان، فرهنگ و تمدن آن‌ها به سمت غرب حرکت می‌کند و به سیسیل در ایتالیا و نهایتاً آتن منتقل می‌شود.

«هومر» اهل «ایونیا» است و «تالس»، «آناکسیماندروس» و «آناکسیمنس» سه فیلسوف ملطی از اهالی «میلتوس» بوده‌اند.

همان‌طور که از نقشه مشخص است؛ ایونیا در محل تلاقی تمدن غرب و شرق بوده است و این سؤال مطرح می‌شود که آیا فلسفه از شرق -مصر، بابل و هند- متأثر بوده است یا خیر؟ هرچند برخی معتقدند که آنچه توانست فلسفه را شکل دهد، تفکر غربی بوده است و از نظر نویسنده نیز فلسفه غربی منشأ تخریب و تحریف معرفت (Knowledge) بشر محسوب می‌شود و شراکت در آن افتخاری ندارد اما مستنداتی وجود دارد که نشان می‌دهد فلسفه از شرق متأثر بوده است در این زمینه مشهور است که هرودوت می‌پنداشت، دین و تمدن یونان از مصر آمده است و ارسطو نیز می‌گوید که علوم ریاضی در مصر به وجود آمده است، چون در آن دیار کاهنان فراغت لازم برای تفکر و مطالعه داشته‌اند.

  • افلاطون در تیمائوس به نقل از یک کاهن مصری خطاب به سولون (فیلسوف یونانی) می‌نویسد: ((شما یونانیان کودکانی بیش نیستید.)) (ناچیزی درجات علم و تمدن یونانیان نسبت به مصریان)[۲]
  • ویل دورانت در تاریخ تمدن می‌نویسد: ((یونانیان سازنده کاخِ تمدن بشر به شمار نمی‌روند…؛ یونان در واقع همچون وارثی است که ذخایر سه‌هزارساله علم و هنر را که با غنائم جنگ و بازرگانی از خاورزمین به آن سرزمین رسیده بود را به‌ناحق تصرف کرده‌اند.))[۳]
  • شارل ورنر در کتاب حکمت یونان می‌گوید: ((اگر نهال اندیشه یونان از آب حکمت شرق سیراب نمی‌شد، هرآینه فلسفه فیثاغورس و اولین مکاتب فلسفه یونان با آن شکوفایی پرشکوهش، هستی نمی‌یافت))[۴] و در جایی دیگر می‌گوید: ((یونانیان خود را مدیون شرق می‌دانستند و بر این نکته آگاه بودند و هر زمان از علوم و تمدن شرق سخن رانده‌اند همراه با احترام بسیار بوده است.))

همچنین نظر به اینکه در سال ۵۴۶ یا ۵۴۷ (ق.م.) سارد پایتخت لیدیا و قسمت باختری آسیای صغیر که یونانی‌نشین بود به دست کورش تصرف شد و ازآن‌پس یونانیان تابعیت ایران را یافتند؛ تولد سقراط نیز ۴۶۹ (ق.م.) بود و دوران شکوفایی تمدن یونان و شکوفایی فکری سقراط و افلاطون و ارسطو و بقیه در فاصله سال‌های ۴۵۰ تا ۳۵۰ (ق.م.) بوده است؛ بنابراین در یک‌صد سال پیش از دوران شکوفایی فلسفه تماس مستقیم آنان با ایرانیان برقرار شده بود.

 

منابع شناخت پیشاسقراطیان

از فلاسفه پیشاسقراطی تقریباً چیزی به دست ما نرسیده است و شناخت ما از آنان محدود به دو منبع می‌شود:

  • مطالبی که ارسطو و افلاطون درباره آنان گفته‌اند.
  • باقیمانده‌ها و تکه‌هایی که از کتب نوشته شده توسط آن‌ها باقی مانده است که تحت عنوان (Fragment) یا پاره‌ها شناخته می‌شوند.

این پاره‌ها نخستین بار در سال ۱۹۲۲ توسط یونانی پژوه آلمانی «هرمان دیلز» و شاگردش «والتر کرانتس» در سه‌گانه‌ای جمع‌آوری و تحت عنوان (DIE FRAGMENTE DER VORSOKRATIKER) منتشر شد و در سال ۱۹۴۸ نیز توسط کاثلین فریمن به انگلیسی ترجمه و با نام (Ancilla to the Pre-Socratic philosophers) منتشر شد.

 

 

سرآغازهای فلسفه در ملطیون

۱) شکل‌گیری اندیشه وحدت در کثرت: فیلسوفان ملطی با توجه به طبیعت و تغییرات موجود در آن مثل «تولد و مرگ»، «بهار و خزان»، «کودکی و کهولت» و «پدید آمدن (کُون) و از میان رفتن (فساد)» به این نتیجه رسیدند که هر تغییری در عالم مستلزم وجود امری ثابت و پایدار است بنابراین توانستند کثرت موجود در عالم را به وحدت برگردانند و بگویند احتمالاً این کثرت حقیقت ندارد و یک چیز ثابتی در میان است.

در اندیشه آنان تغییر شیء الف به شی‌ء ب، به تغییر شکل اصل برمی‌گردد و اصل در مراحل مختلف به شکل شیء الف و ب و اشکال دیگر درمی‌آید و به عبارتی این اصل در تمامی اشیاء ثابت است؛ این اصل در اندیشه فلسفی غرب در واقع همان آرخه یا ماده المواد (در یونانی:αρχη و در انگلیسی:Urstoff) است.[۵] آرخه اولین بار توسط آناکسیماندروس مطرح می‌شود و در نظر وی به این مفهوم است که «چیزی از آن ساخته می‌شود و پس از نابودی دوباره به آن بازمی‌گردد.»؛ بنابراین به نوعی آغاز و پایان هم هست.

۲) عدم تفکیک ماده و روح[۶]: در زمان فیلسوفان ملطی هنوز بین ماده و روح تفکیکی نشده بود و آنان همه‌چیز را زنده می‌دانستند به طور مثال تالس می‌گوید: «همه‌چیز پر از خدایان است» و یا «آهن‌ربا دارای روح است زیرا آهن را حرکت می‌دهد»؛ دراین‌باره در تاریخ فلسفه یونان گاتری آمده است: «ملطیان کلمه «ماده» نداشتند زیرا شکل دیگری از وجود را نمی‌شناختند؛ لذا درباره‌ی آن‌ها کلمه‌ی فوسیس (طبیعت) کلمه کلیدی و صحیح است و ارسطو در مادی دانستن آرخه‌ی آن‌ها بر حق نیست.»[۷]

۳) عبور از ماده محسوس به ماده نامحسوس: با توجه به این‌که ملطیان از حس فراتر رفته‌اند و از درک محسوسات به درک نامحسوسات رسیده‌اند به آن‌ها «ماتریالیست انتزاعی» می‌گوییم یعنی کسی که ماده را از طریق انتزاع فهم کرده است؛ به‌عبارت‌دیگر هرچند فیلسوفان ملطی سعی در تبیین عالم مادی و خارجی داشتند اما در حس متوقف نشده‌اند بلکه به تفکر پرداخته و از عناصر پدیداری گذشتند و به عناصری رسیدند که ناپایدار بودند، لذا به وسیله تفکر و نه پژوهش‌های علمی و تجربی به ماورای حس رفتند.[۸]و[۹]

۴) اعتقاد به حکومت قانون در جهان به عنوان مبنایی برای جهان‌شناسی علمی: ملطیون معتقد بودند همان‌طور که اگر فردی از اعتدال خارج شود مثلاً بیش‌ازحد به شهوت یا غضب بپردازد به انحراف کشیده خواهد شد، در عالم هستی نیز حتماً قانونی وجود دارد که از غلبه‌ی کور و خودخواهانه عناصر مختلف بر یکدیگر جلوگیری می‌کند. این تعمیمِ انسان به عنوان عالم صغیر و هستی به عالم کبیر در فلسفه اسلامی نیز بسیار مهم است و فراوان از آن استفاده می‌شود.

۵) اعتقاد به زنده‌بودن و محرک بالذات بودن ماده: در نگاه ملطیان آرخه، اصل و ذات همه اشیا است و تالس نیز آب را زنده می‌دانست و به همین صورت می‌توانست بگوید همه‌ی اشیا زنده و محرک بالذات‌اند.

 

 

تالس ملطی:

تالس یا طالس (به یونانی: Θαλης) اولین فیلسوف ملطی است که در حدود سال ۶۲۴ پیش از میلاد در میلتوس به دنیا آمده است. برای شناخت دلیل بزرگی تالس در فلسفه باید اقسام تبیین جهان از نظر ارسطو را مورد بررسی قرار داد. از نظر ارسطو تبیین عالم به دو صورت انجام می‌پذیرد:

۱)تبیین لوگیکوس (به یونانی: λογικος) مبتنی بر لوگوس (به یونانی: λογος) یا همان کلمه و سخنان انتزاعی که بعضاً هم اسطوره‌ای هستند.

به طور مثال در این نوع تبیین برای زلزله می‌گوییم: (احتمالاً زمین بر روی شاخ گاوی است و زلزله معلول ناراحتی او و تکان دادن سرش است.

۲)تبیین فوسیکوس (به یونانی: φυσικος) مبتنی بر فوسیس (به یونانی: λογος) یا همان طبیعت و قوانین شناخته شده حاکم بر آن

در این نوع تبیین برای زلزله می‌گوییم: (احتمالاً زمین چون قرص است و روی آب قرار دارد و شناور است و تلاطم آب باعث زمین‌لرزه می‌شود)؛ سعی ما در این تبیین بر این است تا علل طبیعی را جایگزین علل اسطوره‌ای کنیم.

دلیل بزرگی تالس در فلسفه نیز همین است؛ وی اولین کسی است که به تبیین فوسیکوس عالم پرداخت و تلاش کرد تا به صورت کلی‌نگر به مسائل نگاه کند.[۱۰]

در بررسی سیر تاریخی فلسفه و مفاهیم موجود در آن اگر ما برای تبیین اندیشه فلسفی افراد پیشین از واژه‌هایی استفاده کنیم که در زمان خود آن‌ها وجود نداشته است و در دوران ما معنی پیدا کرده باشد، آنگاه ما در تبیین نظرات آنان به صورت «آناکرونیزم» حرف زده‌ایم، به طور مثال اگر ما درباره یک فیلسوف دوران یونان باستان صحبت کنیم و بگوییم که وی نگاه پوزیتیویستی داشته است، به صورت آناکرونیستی حرف زده‌ایم چون واژه پوزیتیویسم در دوران یونان باستان وجود نداشته است. در مبحث بالا هم که نگاه تالس به جهان را  از دید ارسطو  نگاه فوسیکوس دانستیم، باز هم آناکرونیزم صدق می‌کند چون ارسطو از واژه‌ای استفاده کرده که در زمان تالس وجود نداشته است.

مدعیات تالس

مدعیات تالس در فلسفه عبارت‌اند از:

  1. «زمین روی آب شناور است.»[۱۱]
  2. «همه‌چیز پر از خدایان است.»[۱۲]
  3. «آهن‌ربا دارای روح است زیرا آهن را حرکت می‌دهد.»[۱۳]
  4. «آب، ماده المواد و آرخه همه اشیا عالم است.»[۱۴] (مدعای اصلی تالس)

استدلالات تالس بر آرخه بودن آب

تالس با مشاهده آب و تبدیلات آن[۱۵] به این نتیجه رسید که آب در صورت تبخیر به هوا تبدیل می‌شود و احتمالاً آتش در پس آن خواهد بود و همچنین آب در صورت انجماد به یخ تبدیل می‌شود و احتمالاً خاک در پس آن خواهد بود بنابراین همه‌چیز از آب شکل می‌گیرد و هر کدام حَیِّض طبیعی[۱۶] خود را دارند. از نظر وی آب زنده است و خود می‌تواند به اشکال مختلف تبدیل شود.

نقد وارده بر این دیدگاه اینجاست که برای تبدیل آب به آتش، عملِ «آتشِ از قبلْ موجود»، ضرورت دارد.[۱۷]

از نظر اسطوره‌شناسی برخی معتقدند که تالس تحت تأثیر اسطوره‌های یونانی[۱۸]و[۱۹]و[۲۰] بوده و برخی نیز معتقدند که وی تحت تأثیر اسطوره‌های شرقی[۲۱]و[۲۲] بوده است ولی با توجه به تحقیقات اخیری که سفر تالس به مصر باستان را قطعی می‌داند[۲۳] می‌توان تأثیرات اعتقادات مصریان باستان را در اندیشه‌های وی مشاهده کرد[۲۴].

تالس معتقد بود اقیانوس پدر همه‌چیز است؛ وی با مشاهده اینکه غذا، به عنوان یک عامل زندگی مرطوب است یا اینکه اسپرم به عنوان سازنده موجود زنده مرطوب است و همچنین حرارت موجود در بدن موجودات زنده نیز حرارتی مرطوب است به این نتیجه رسید که در اعماق اقیانوس وقتی دما تا حدی بالا می‌رود و گرما و رطوبت به تعادل می‌رسند، اقیانوس می‌تواند موجود زنده بسازد و در اینجا کلمه‌ی هُگْرُس (به یونانی: υγρος) در فلسفه یونان شکل گرفت که به معنی حرارت و رطوبت زندگی است.

«به نظر تالس، آب یا در حالت کلی عنصر مرطوب (به یونانی: το υγρον) پسوخه دارد و ماده-روح است پس این عنصر، آرخه و در ضمن هم زنده و هم پاینده است.»[۲۵] و چون نزد یونانیان فقط تئوس یا خدا همواره زنده است و زندگی جاویدان نشان الوهیت[۲۶] است، ازاین‌رو تالس باآنکه خدایان انسان‌شکلْ‌گونه‌ی دین عامیانه را رد می‌کرد، اما می‌توانست بگوید که کل جهان، پر از خدایان است.

تالس، نجوم را از بابلیان آموخته بود و عمده شهرت خود را مدیون پیش‌بینی کسوف سال ۵۸۵ قبل از میلاد است که در میانه جنگ لیدیان و مادها اتفاق افتاد و جنگ شش‌ساله را به صلح کشاند؛ وی همچنین ریاضیات را از مصریان آموخته بود که یکی از این موارد قضیه فیثاغورث بود.[۲۷]

 

سرنخی از حکمت

کاپلستون برای کوچک جلوه دادن تأثیر شرق بر فلسفه یونان می‌گوید:

«فلسفه یونان به صورت جدی با ریاضیات مرتبط بوده است و گفته شده که ریاضیات از مصر و اخترشناسی از بابل به یونانیان رسیده است … هرچند بابل اخترشناسی داشت اما در واقع اختربینی بود.»[۲۸]

به‌عبارت‌دیگر مصریان باستان در عالم معرفت خود در بررسی اشیا به جای پرسش از چیستی آن‌ها به دنبال این بودند که ببینند اشیا -برای مثال ستارگان- به چه چیزی اشاره دارند و می‌توان تا حدی گفت که نگاهی آیت‌بین و آیت‌محور داشتند و یونانیان و در وهله اول تالس با مطرح کردن پرسش چیستی عالم و برجسته کردن آن اولین انحطاط را در اندیشه بشری ایجاد کرد.

وی در ادامه در نقل‌قولی از هِگِل می‌گوید:

«اگرچه هگل وجود مفاهیم فلسفی را در اندیشه هندی می‌پذیرد اما معتقد است اندیشه هندی صورت تفکر پیدا نکرده است و روح کلی تفکر امروزی از فلسفه یونان سرچشمه می‌گیرد. چون اندیشه هندی اغراض عملی آزاد کردن آدمیان از توهمات و ناخوشی‌های زندگی را داشته است درحالی‌که یونانیان معرفت را برای خود معرفت جستجو می‌کردند.»[۲۹]

بنابراین وی با متهم کردن این نوع تفکر مدعی است که چون اغراض عملی به طور مثال اخلاقی و اجتماعی در پس اندیشه آنان بوده پس هنوز نمی‌توان آن‌ها را تفکر و اندیشه دانست و هر تفکر جهت‌داری را در این حیطه می‌گنجانند و آن را محکوم به این می‌کنند که صورت تفکر ندارند؛ مبتنی بر این موارد می‌توان گفت که حکمت و آیت پیش از ظهور فلسفه وجود داشته است و پس‌ازآن حکمت به فلسفه و آیت به آرخه فروکاست شده است.

 


پی‌نوشت:

– این مقاله تقریر و تلخیصی از دوره آموزش فلسفه آقای حسین افتخاری در اندیشکده یقین است.

[۱]ریچارد رورتی در سفر به ایران در سال ۱۳۸۳ در یکی از سخنرانی‌های خود گفت: «فلسفه نردبانی بود که غرب از آن بالا رفت و آن را انداخت!»

[۲] “when Solon was travelling in Egypt he conversed with a priest at Sais; and beginning to recount to the priest some of the most ancient Hellenic legends he was interrupted by him with the exclamation’Solon, ye are all children in Hellas, and no truly ancient history is to be found among you.”- Plato, THE TIMAEUS OF PLATO, Edited by R. D. ARCHER-HIND, London: MACMILLAN AND CO.,1888, PP. 66-67

[۳] دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه‌ی احمد آرام جلد اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۸، ص ۱۴۱

[۴] ورنر، شارل، حکمت یونان، ترجمه بزرگ نادرزاد، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۲، ص ۵-۷

[۵] برای مطالعه بیشتر درباره‌ی کلمه آرخه، نگاه کنید به: یوآخیم ریتر، کارلفرید گروندر، گتفرید گابریل، فرهنگ‌نامه تاریخی مفاهیم فلسفه، ترجمه‌ی سید محمدرضا حسینی بهشتی (سرویراستار)، مهدی میرزازاده، فریده فرنودفر، جلد اول، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۸۶ سرفصل دوم (اصل یا همان آرخه)

[۶] Sprit and Matter

[۷] گاتری، دبلیو.کی.سی.، تاریخ فلسفه یونان، ترجمه‌ی مهدی قوام صفری، جلد دوم (آناکسیمندر و آناکسیمنس)، تهران، انتشارت فکر روز،۱۳۷۵، ص ۳۱

[۸] «هرچند طبایعی که توسط ملطیان به عنوان ماده المواد معرفی می‌شد متفاوت بود اما همگی در مادی بودن هم‌رأی بودند اما ازآنجاکه هنوز تمایزی میان ماده و روح درک نشده بود، نمی‌توان آنان را ماتریالیست نامید؛ لیکن چون که وحدتی که وضع کردند وحدتی وضع شده به‌وسیله‌ی فکر بود شاید بتوان آنان را ماتریالیست انتزاعی نامید.» تاریخ فلسفه کاپلستون – جلد یک

[۹] «کلمه‌ی فوزیس، عموماً به معنای ساختار واقعی یا ویژگی اشیاء است که شامل نحوه‌ی رفتار آن‌ها نیز می‌شود هر چند این کلمه می‌تواند به معنای زایش و رشد نیز باشد.» گاتری، دبلیو.کی.سی.، تاریخ فلسفه یونان، ترجمه‌ی مهدی قوام صفری، جلد دوم (آناکسیمندر و آناکسیمنس)، تهران، انتشارت فکر روز،۱۳۷۵، ص ۳۲

[۱۰] «فهم جدید جهان، عبارت است از جانشین ساختن علل طبیعی به‌جای علل اسطوره‌شناختی؛ یعنی نشاندن رشد درونی به‌جای اجبار بیرونی.»- گاتری، دبلیو.کی.سی.، تاریخ فلسفه یونان، ترجمه‌ی مهدی قوام صفری، جلد دوم (آناکسیمندر و آناکسیمنس)، تهران، انتشارت فکر روز،۱۳۷۵، ص ۳۲

[۱۱] ارسطو، مابعدالطبیعه، ترجمه محمد حسن لطیفی، تهران: انتشارات طرح نو، ۱۳۸۵، ص ۲۹-۳۱ (۹۸۳ ب ۱۸)

[۱۲] ارسطو، درباره نفس – دفتر اول – ۴۱۱ الف ۷

[۱۳] ارسطو – درباره نفس – دفتر اول – ۴۰۵ الف ۱۹

[۱۴] ارسطو، مابعدالطبیعه، ترجمه محمد حسن لطیفی، تهران: انتشارات طرح نو، ۱۳۸۵، ص ۲۹-۳۱ (۹۸۳ ب ۱۸)

[۱۵] «امکان مشاهده‌ی تغییرات آب بر طبق حرارت، بدون تجهیزات آزمایشگاهی»- گاتری، دبلیو.کی.سی.، تاریخ فلسفه یونان، ترجمه‌ی مهدی قوام صفری، جلد اول (آغاز تالس)، تهران، انتشارت فکر روز،۱۳۷۵، ص ۱۳۱

[۱۶] حَیِّض طبیعی به این معنی است که هر چیزی اگر رها شود به واقعیت خود بازمی‌گردد؛ مثلاً اگر خاک را در آب بریزیم زیر آب می‌رود ولی آتش همیشه روی آب است و بالای آن قرار می‌گیرد.

[۱۷] «در جهانی که سراسر آب باشد، آتش به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند در آن به وجود آید زیرا برای اینکه آب به آتش تبدیل شود، عملِ آتشِ از قبلْ موجود، ضرورت دارد.»- گاتری، دبلیو.کی.سی.، تاریخ فلسفه یونان، ترجمه‌ی مهدی قوام صفری، جلد دوم (آناکسیمندر و آناکسیمنس)، تهران، انتشارت فکر روز،۱۳۷۵، ص ۲۹

[۱۸] Mythology

[۱۹] «و اکئانوس، نخستین پدر خدایان و مادرشان تتوس» ایلیاد، سرود ۱۴، بیت ۲۰۱ و «اکئانوس که نخستین پدر همه‌ی آنان است.» ایلیاد، سرود ۱۴، بیت ۲۴۶ به نقل از :

W.K.C Guthrie, A History of Greek philosophy ,Volume 1(The Earlier Presocratics And The Pythagoreans), Cambridge University Press, 1962, PP 60.

[۲۰] «اکئانوس و تتوس، دست‌کم پدر و مادر آبی و اصل و منشأ خدایان‌اند (اگرچه نگفته‌اند منشأ همه‌چیز هستند)، و بسیار شبیه اپسو و تیامت هستند.»- گاتری، دبلیو.کی.سی.، تاریخ فلسفه یونان، ترجمه‌ی مهدی قوام صفری، جلد اول (آغاز تالس)، تهران، انتشارت فکر روز،۱۳۷۵، ص ۱۳۰

[۲۱] «براساس این توصیف، کهن‌ترین مرحله‌ی جهان عبارت است از هاویه‌ی آب. این هاویه از سه عنصر آمیخته در هم تشکیل شده بود: اپَسو، مظهر آب‌های شیرین؛ تیامت، مظهر دریا؛ و مومّو، احتمالاً مظهر ابرها و رطوبت. این سه گونه آب در توده‌ی بزرگ نامعینی در هم می‌آمیزند اما هیچ ایده‌ای درباره‌ی آسمان بالای آن (توده) یا زمین ثابت زیر آن وجود ندارد؛ همه‌ی آنچه هست، آب است؛ هنوز حتی لجن‌زار باتلاقی نیز تشکیل نشده است؛ جزیره‌ای به وجود نیامده است؛ و هنوز هیچ خدایی هم وجود ندارد.» بر اساس «اتوما الیش» – تی جاکوبسن، قبل از فلسفه به نقل از:

W.K.C Guthrie, A History of Greek philosophy ,Volume 1(The Earlier Presocratics And The Pythagoreans), Cambridge University Press, 1962, PP 211.

[۲۲] ««آب» تالس، همان رطوبت آغازین است که در حکایات انجیلی باغ عدن با آن آشنا هستیم.»

 OLMSTEAD, T. A. A History of the Persian Empire, Chicago, 1948, PP 211.

[۲۳] مهدی قوام صفری، درس‌گفتارهای دوره فلسفه یونان ۱، دانشگاه تهران، ۱۳۸۷، جلسه دوم

[۲۴] در مصر باستان آب را خدا و اله می‌دانستند؛ دلیل اصلی این امر نیز کرانه‌های رود نیل بود، به این صورت که وقتی آب بالا می‌آمد و سپس پایین می‌رفت اطراف آن زندگی و حیات و رشد گیاهان و حاصل خیزی خاک افزایش می‌یافت به همین خاطر می‌گفتند چون آب زندگی می‌بخشد پس خودشش زنده است و خداست.

[۲۵] گاتری، دبلیو.کی.سی.، تاریخ فلسفه یونان، ترجمه‌ی مهدی قوام صفری، جلد اول (آغاز تالس)، تهران، انتشارت فکر روز،۱۳۷۵، ص ۱۴۳

[۲۶] ویژگی‌های اله در یونان باستان: ۱) ابدی باشد، هرچند ازلی نبوده باشد. ۲) قاهر باشد و توانایی تسلط بر همه‌چیز را داشته باشد.

[۲۷] مصریان حدود زمین‌های خود را پس از طغیان سالیانه نیل از دست می‌دادند و با استفاده از قانون مذکور و محاسبه مصب‌ها حدود زمین را دوباره مشخص می‌کردند بنابراین قضیه فیثاغورث ۸۰۰ سال پیش از فیثاغورث در مصر استفاده می‌شد.

[۲۸] Frederick Copleston, A History of philosophy, Volume 1(Greek and Rome), Image Books, 1993, PP 15

[۲۹] Frederick Copleston, A History of philosophy, Volume 1(Greek and Rome), Image Books, 1993, PP 16

دسته‌ها
آینده‌شناسی انتقادی بیولوژیک تحلیلی حکمت و فلسفه رویکرد طبقه‌بندی موضوعی مطالب برگزیده مقالات

آیا داروینیسم یک ایدئولوژی سوخته است؟؛ طراحی هوشمند یک فرصت یا یک تهدید

داروینیسم به مثابه یک ستون پارادایم مدرنیسم را سرپا نگه می‌دارد. نه به‌عنوان فرضیه‌ای علمی بلکه به‌عنوان یک ایدئولوژی به‌منزله یک دین در هدایت باورهای مردم در جهت ارزش‌های مدرنیته[۱]. سکولاریزه شدن باورهای مردم مرهون ایدئولوژی تکامل داروینی است[۲]. متغیری بنام تصادف[۳] شاکله تکامل داروینی را تشکیل می‌دهد[۴] که خلقتی بی‌هدف و بدون پروردگار را برای مخاطبان تلقین می‌کند و مستقیم ادراکات توحیدی افراد را مورد هدف قرار می‌دهد. از این حیث داروینیسم و تکامل داروینی در ذات و صفات توحیدی ایجاد شرک می‌کند. سرنوشت مدرنیسم در گرو حفظ داروینیسم است و داروینیسم یکی از متعلقات پارادایم مدرنیسم است لذا در اینجا داروینیسم خود به‌عنوان ساب پارادایم[۵] مدرنیسم مطرح می‌شود (شکل ۱).

(شکل 1) موقعیت ساب پارادایم داروینیسم در مدرنیسم
(شکل ۱) موقعیت ساب پارادایم داروینیسم در مدرنیسم

سازوکارهای تکامل داروینی سال‌ها قبل از چارلز داروین[۶] توسط پدر بزرگ وی اراسموس داروین[۷] و با همکاری ژان باتیست لامارک[۸] برنامه‌ریزی و تألیف می‌شود[۹] و چارلزِ جوانِ جویای نام و شهرت پس از مدتی کشمکش و تردید در نهایت راه پدر بزرگ را به‌عنوان رویکرد زندگی خود برمی‌گزیند و برای به نتیجه رساندن اهداف آن قدم برمی‌دارد. در اولین گام مأموریت می‌یابد تا با یکی از کشتی‌های[۱۰] ناوگان سلطنتی بریتانیا[۱۱] که وظیفه تجسس و شناسایی منابع و ثروت‌های سرزمین‌های ناشناخته را داشته است عازم سفر شود تا در جهت مستندسازی سناریوی پدربزرگ دلایل و شواهد عینی بیابد. انتشار تکامل داروینی در سال ۱۸۵۹ با تنازع میان خلقت‌گراهای مسیحی و مادیون سکولار همراه شد[۱۲] و این‌گونه بود که داروینیسم اساس ایدئولوژی سکولاریسم جهت نفی توحید قرار گرفت و به همین دلیل است که داروین را پدر علم سکولار معرفی می‌کنند[۱۳]. حمایت ایدئولوژیکِ غربِ مدرن از فرضیه‌ای به ظاهر علمی، داروینیسم را تا به سر حّدِ یک اصل و قانونی علمی بالا می‌برد[۱۴]. با ایجاد یک هژمون[۱۵] در همه گستره‌های رسانه‌ای، علمی و حکومتی جایگاه داروینیسم در نظام فکری مدرنیته تثبیت می‌شود. نقایص و معایب آن توجیه می‌شود، از قدرت هنر در جهت ساخت مدل‌های فسیلی بهره برده می‌شود و سینمای تخیلی و سینمای به ظاهر علمی در ایجاد تلقین و باور این فرضیه به خدمت گرفته می‌شوند.

در سلسله سیاست‌های حمایتی مدرنیسم، داروین پدر علم زیست‌شناسی[۱۶] معرفی می‌شود و داروینیسم نیز اساس نقشه علم زیست‌شناسی تعیین می‌شود. زیست شناسان باید طبق پروتکل داروینیسم عمل کنند، باید در ساب پارادایم داروینی یاد بگیرد، در ساب پارادایم داروینی تحقیق کند و در ساب پارادایم داروینی یافته‌های خود را معرفی کنند. گویی اگر یک زیست‌شناس بخواهد اثری یا نظری را از خود منتشر کند باید طبق بخش‌نامه‌ی دستوری داروینیسم را لحاظ کند. حتی شاهد آن هستیم که گرایش‌های بیوشیمی، ژنتیک و علوم سلولی و مولکولی نیز که مباحثی صِرف سلولی و مولکولی را شامل می‌شوند نیز باید در ساب پارادایم داروینی تنظیم و تدقیق شوند. مخالفان فرضیه داروین قدرت ظهور و بروز نمی‌یابند و به‌وسیله پروپاگاندای[۱۷] رسانه‌ای تضعیف، تحقیر و منزوی می‌شوند و با عناوین مختلف دارای برچسب می‌شوند. مخالفان فرضیه داروین در فضای آکادمیک دانشگاه‌ها نیز مصونیت ندارند و اگر دانشمندی در هر رتبه‌ای و در هر دانشگاهی بر ضد فرضیه داروین فرضی داشته باشد که تضعیف‌کننده و یا انکارکننده فرضیه داروین باشد با آن دانشمند برخورد می‌شود و در دانشگاه یا منزوی می‌شود و یا اخراج[۱۸]. ازاین‌رو داروینیسم همچون هولوکاست از حیث اهمیت در حوزه امنیت ملی ایالات‌متحده و کشورهای غربی قرار می‌گیرد و با مخالفان آن برخوردی امنیتی می‌شود، هر چند اگر دانشمند باشد و نظری کاملاً علمی داشته باشد.

اما امروز شاهد آن هستیم که به موازات تسلط هژمون داروینیسم یک پروپاگاندایِ منتقد خود را به‌صورت خزنده بروز داده است که حین نقد داروینیسم و تکامل داروینی یک ما به ازای افسد را معرفی می‌کند[۱۹]. این پروپاگاندای رسانه‌ای تحت حمایت بخشی از جریان صهیونیسم یهودی خود را مطرح نموده و به شکل زیرکانه‌ای جایگزین خود را به مخاطب تلقین می‌کند. طراحی هوشمند کلمه رمز این جریان منتقد و البته مرموز است که چراغ خاموش در حال تئوریزه کردن مبانی فکری خود می‌باشد (تصویر ۱).

(تصویر 1) تصویر کتاب طراحی هوشمند نوشته رهبر جریان رائیلیسم
(تصویر ۱) تصویر کتاب طراحی هوشمند نوشته رهبر جریان رائیلیسم

این جریان با نقدِ تصادفِ داروینی به مفهومی به نام طراحی هوشمند می‌رسد و با نقد آفرینش افقی که طبیعت خالق آن است به آفرینشی عمودی که ابر انسان‌های فضایی خالق آدمیان است نیل می‌یابد.

از مهم‌ترین مفاهیم و متعلقات این جریان به موارد زیر اشاره می‌شود:

  1. طراحی هوشمند[۲۰]: طراحی هوشمند، طرح هوشمند و یا طراحان هوشمند مجموعه واژگانی است که به‌عنوان کلمه رمز این جریان مطرح می‌شود و مخاطب با توجه به این مفاهیم می‌تواند بخش عمده‌ای از تلاش‌های این جریان را رصد نماید. طراح هوشمند در نتیجه نقد مفهوم تصادفِ تکاملِ داروینی مطرح می‌شود. این جریان به‌صورت مستقل این مفهوم را مکرراً در برنامه‌ها و موقعیت‌های مختلف رسانه‌ای گفتمان سازی می‌کند و غالباً حرفی از کیستی این طراح به میان نمی‌آورد. عموماً کیستی این طراحان هوشمند در موقعیت‌ها و فضاهایی مستقل معرفی می‌شود تا این مفاهیم قدرت تلقین پیدا کرده و باورپذیر شوند.
  2. ابر انسان‌های فضایی[۲۱]: این مکتب و این جریان خالق آدمیان را ابر انسان‌هایی معرفی می‌کنند که از ماورای کره خاکی در زمین نسلی را گسترش داده‌اند که پست‌تر از خود آنان هستند (تصویر ۲). گفتمان سازی این مفهوم شاید از زمانی آغاز شد که آدمی توانست جو زمین را دربنوردد و ازآنجا بود که قصه و افسانه انسان‌های فضایی سوژه قصه‌پردازان و فیلم‌سازان و بعدها مستندسازان و سیاست‌مداران شد و در دستور کار این جریان قرار گرفت. انسان‌هایی قدبلند و دیلاق و عریان با سرهای بزرگ و خمره‌ای شکل و چشمانی درشت از مشخصات این ابر انسان‌ها می‌باشد.
  3. سفینه‌های فضایی[۲۲]: به موازات شخصیت‌پردازی از ابر انسان‌های فضایی سفینه‌هایی دایره‌ای شکل که از فوق و ماتحت به هم فشرده است به‌عنوان وسیله نقلیه این ابر انسان‌ها معرفی می‌شود. این وسایل در هوا معلق بوده و با سرعت نور درحرکت‌اند و گاهاً از خود نوری متصاعد می‌کنند.
(تصویر 2) تصویری شماتیک از موقعیت طراحی هوشمند آدم و حوا توسط ابر انسان‌ها
(تصویر ۲) تصویری شماتیک از موقعیت طراحی هوشمند آدم و حوا توسط ابر انسان‌ها
  1. کلونینگ انسان[۲۳]: یکی از اهداف این جریان توجیه، قبح زدایی و اجرایی کردن پروژه کلونینگ انسان است. این جریان با افسانه‌سرایی از داستان خلقت آدمیان از ابر انسان‌های مافوق اتمسفر، این‌گونه تفلسف می‌کنند که آدمیان نیز باید این حق را داشته باشند تا انسان‌های پست‌تر از خود را نیز خلق نمایند و به این نحو در جهت قبح زدایی کلونینگ انسان در حال تلاش هستند.
  2. رائیلیسم[۲۴]: رائیلیسم نام مکتبی است که بر اساس مفاهیم فوق تنظیم شده است و با استفاده از آموزه‌های گزینشی از تورات و انجیل و حتی بعضاً قرآن مکتبی را جعل نموده‌اند که در آن خالق ابر انسان‌های فضایی هستند و رسالت و وظیفه بشر را نیز کلونینگ انسان معرفی می‌کنند. طراحی هوشمند، ابر انسان‌های فضایی، سفینه‌های فضایی و داستان کلونینگ انسان همگی از متعلقات این مکتب محسوب می‌شود. موسیقی و ابتذال جنسی از رویکردهای تشویقی این جریان برای جذب و عضویت می‌باشد.

مفاهیمی که در نسبت با این جریان معرفی شد از سال‌ها پیش وظیفه آماده‌سازی افکار عمومی را آغاز نموده و هر چقدر که جلوتر می‌رویم این جریان خود را به شکل قوی‌تری بروز می‌دهد. سریال‌ها و فیلم‌های سینمایی نیز روزبه‌روز بر این مفاهیم با دقت بیشتری متمرکز می‌شوند و مفاهیم موجود در مکتب رائیلیسم را در قابِ تصویرِ خود به نمایش می‌گذارند.

همان‌طور که اشاره شد بخشی از این جریان جهت تئوریزه کردن مبانی تفکری خود از طریق نقد داروینیسم عمل می‌کند و شاید این نخستین باری باشد که داروینیسم با چنین قدرت رسانه‌ای مورد انتقاد و حمله قرار گرفته است. اینکه این جریان توانسته است در کنار امپراطوریِ ایدئولوژیِ داروین قدرت ظهور پیدا کند فرضیاتی را متصور می‌کند.

وابستگی این جریان به جریان صهیونیستِ یهودی به عینه از آراء منادیان آن و علائم این مکتب مشخص می‌شود و قاعدتاً این نخستین و مهم‌ترین دلیلی می‌تواند باشد که این جریانِ منتقدِ تکامل توانسته است قدرت نمود پیدا کند (تصویر ۳).

(تصویر 3) نماد جریان رائیلیسم به همراه نمادهای اختصاصی این جریانِ منادیِ طراحیِ هوشمند در اقوام و ادیان مختلف
(تصویر ۳) نماد جریان رائیلیسم به همراه نمادهای اختصاصی این جریانِ منادیِ طراحیِ هوشمند در اقوام و ادیان مختلف

اما چرایی این جریان از حیث آینده‌پژوهی[۲۵] و اینکه در نهایت به چه هدفی متوجه هستند، در سه فرض غلبه دارد:

  1. سناریوی نخست اقناع طیف منتقد و منکر داروینیسم و هدایت آنان به مقصدی افسد و ایجاد یک تعادل و توازن از حیث ایدئولوژیکال در کنار داروینیسم در زیر چتر پارادایم مدرنیسم (شکل ۲).
(شکل 2) سناریوی نخست: توازن پارادایمیک از حیث ایدئولوژیک
(شکل ۲) سناریوی نخست: توازن پارادایمیک از حیث ایدئولوژیک
  1. دومین سناریویی که از آینده این جریان متصور هست مقوله‌ی شیفت پارادایم[۲۶] است. داروینیسم به مثابه یک ساب پارادایم در پارادایم مدرنیسم جایگاه متزلزلی دارد و حفظ این پارادایم با این مبنای ایدئولوژیکال شاید تا چند سال آینده دیگر مقدور نباشد لذا در پارادایم مدرنیسم باید یک ساب پارادایم دیگر تعریف شود. شیفت پارادایم از ساب پارادایم داروینیسم به ساب پارادایم رائیلیسم یکی دیگر از سناریوهایی است که می‌توان برای آینده این جریان متصور بود (شکل ۳).
(شکل 3) سناریوی دوم: شیفت پارادایم از داروینیسم به رائیلیسم
(شکل ۳) سناریوی دوم: شیفت پارادایم از داروینیسم به رائیلیسم
  1. و اما سومین سناریویی که از آینده این جریان برمی‌آید احیای ایدئولوژی داروینیسم است. در این سناریو رائیلیسم از حیث ایدئولوژیکال بنای جایگزینی با داروینیسم را ندارد بلکه بناست تا با بر طرف کردن نواقص، داروینیسم را احیا نماید. مفهومی بنام تصادف شاه‌کلید آفرینش داروینی به حساب می‌آید و در ضمن پاشنه آشیل این مکتب نیز به حساب می‌آید به‌طوری‌که بیشترین بارِ انتقادی به تکامل داروینی متوجه همین مقوله است. در این سناریو رائیلیسم به‌عنوان متعلقی از داروینیسم کمیت تصادف را با مفهوم جذاب طراحی هوشمند جایگزین می‌کند. که حین اقناع منتقدین ابقای داروینیسم را نیز دنبال می‌کند (شکل ۴).
(شکل 4) سناریوی سوم: رائیلیسم به‌عنوان اینفرا پارادایم و متعلقی از داروینیسم
(شکل ۴) سناریوی سوم: رائیلیسم به‌عنوان اینفرا پارادایم و متعلقی از داروینیسم

نکته آخر اینکه منتقدین داروینیسم باید هوشیار باشند و از گفتمان سازی این جریان جعلی غافل نشوند. نقد داروینیسم توأم با متعلقات جریان رائیلیسم ضرورت دارد و از طریق کلیدواژه‌هایی که گذشت در جهت شناسایی و رصد این جریان نوبنیاد نگاهی تیزبینانه داشته باشند.

 


 

پی‌نوشت:

[one_half]

[۱] نصر، سید حسین، ۱۳۸۸، نقد نظریه تکاملی داروین، مجله رشد آموزش معارف اسلامی، شماره ۷۲

[۲] مایر، ارنست، ۱۳۸۸، چه چیزی زیست‌شناسی را بی‌همتا می‌سازد؟، کاوه فیض اللهی، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ نخست

[۳] Random Evolution

[۴] نورزاد، غلامرضا، ۱۳۶۵، داروینیسم اشتباه قرن، مجله اطلاعات علمی، شماره ۱۴

[۵] Sub Paradigm

[۶] Charles Darwin

[۷] Erasmus Darwin

[۸] Jean‑Baptiste Lamarck

[۹] خادم الامام، منطقه ممنوعه، قسمت نخست، http://alvadossadegh.ir

[۱۰] HMS Beagle

[۱۱] Royal Navy

[۱۲] مطهری، مرتضی، توحید، انتشارات صدر

[۱۳] مایر، ارنست، ۱۳۸۸، چه چیزی زیست‌شناسی را بی‌همتا می‌سازد؟، کاوه فیض اللهی، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ نخست

[/one_half]

[one_half_last]

[۱۴] خادم الامام، منطقه ممنوعه، قسمت سوم، http://alvadossadegh.ir

[۱۵] Hegemon

[۱۶] مایر، ارنست، ۱۳۸۸، چه چیزی زیست‌شناسی را بی‌همتا می‌سازد؟، کاوه فیض اللهی، انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد، چاپ نخست

[۱۷] Propaganda

[۱۸] نصر، سید حسین، ۱۳۸۸، نقد نظریه تکاملی داروین، مجله رشد آموزش معارف اسلامی، شماره ۷۲

[۱۹] خادم الامام، منطقه ممنوعه، قسمت دوم، http://alvadossadegh.ir

[۲۰] Intelligent Design

[۲۱] Elohim

[۲۲] UFO

[۲۳] Human Cloning

[۲۴] Raëlism

[۲۵] Futurology

[۲۶] paradigm shift

[/one_half_last]

دسته‌ها
انتقادی تحلیلی حکمت و فلسفه رویکرد طبقه‌بندی موضوعی یادداشت‌ها

هنر ابزورد

اگر مطالعه‌ای اجمالی در زندگی بزرگان و ناموران تاریخ داشته باشیم متوجه خواهیم شد که همه آن‌ها از هر فرهنگ و مذهب و مسلک خاص دردمندند. بودا قصر ناز و نعمت را رها می‌کند تا معنای حقیقی زندگی و راه رسیدن به نیروانا را درک کند، نیچه در نیهیلیسم جهان را در پوچی می‌بیند، ژان پل سارتردر اگزیستانسیالیزم فریاد تهوع و بلاهت و بی‌معنایی جهان را سر می‌دهد، پوپر به نسبی‌گرایی می‌رسد، دکارت برای اثبات خودش در کوژیتو مغلطه می‌کند، هایدگر در دازاین آدمی را ایستاده پیش فراروی عدم می‌بیند، دریدا ساختارشکنی می‌کند، محمد (ص) به حرا می‌رود تا سر از راز هستی درآورد و علی از غصه سر در گلوی چاه فرومی‌برد و می‌گرید.