دسته‌ها
آینده‌شناسی تبیینی تحلیلی رویکرد طبقه‌بندی موضوعی فضای سایبر مطالب برگزیده مقالات

درآمدی بر زندگی دوم

مقدمه

تاریخ بشر در هر دوره با پدیده‌های تکنولوژیک جدیدی مواجه شده است کـه هـر یـک در زمـان خـود تحولاتی را ایجاد کرده‌اند. این تحولات عمدتاً در راستای تسهیل زنـدگی بشـر و افـزایش توانمندی‌های وی ارزیابی شده است. دوره‌ی اخیر نیز از این روند مستثنا نیست، اما آنچـه انکارناپـذیر اسـت، رشـد پرشتاب و سرعت این تحولات تکنولوژیک است که باعث شده است هر پدیده پـیش از آنکـه بـه طـور درست شناخته شود و کاربرد آن در تسهیل زندگی فرد بررسی شود تبدیل به یک نیاز اصلی شـده و بـه سبک زندگی وی شکل تازه‌ای بدهد.

دسته‌ها
تبیینی حکمت و فلسفه رویکرد طبقه‌بندی موضوعی مقالات

ادب خیال، راهکار تقابل با زنای ذهنی(۲)؛ ذهن یا فواد؟ کدام صحیح‌تر است؟

در نوشتار نخست، سعی شد تا دید اجمالی از کلیت موضوع به شما داده شود تا بتوانید چارچوب کلی را دریابید. اما از این نوشتار به بعد، تلاش می‌کنیم مطلب را تفضیلی‌تر کالبدشکافی کنیم تا قابل‌فهم‌تر شود. ازآنجاکه در تبیین یک موضوع، نخست باید چارچوب مفهومی بحث مشخص شود و سپس به طرح چارچوب نظری بپردازیم، لذا در این یادداشت، تکلیف خودمان را با برخی واژگان بایستی روشن کنیم.

دسته‌ها
تبیینی تحلیلی حکمت و فلسفه دکترینال رویکرد مطالب برگزیده مقالات

ضرورت و شیوه گفتمان‌سازی پیرامون نقشه انسان در قرآن

شاید بتوان گفتمان سازی را مهمترین بخش از طراحی برای یک جامعه دانست . فرض کنیم که توانستیم چیستی یک اندیشه و یک نرم افزار فکری برای یک جامعه را بدرستی تبیین کنیم . حال سوال اساسی اینجاست که چگونه می خواهیم این اندیشه را به دست جامعه برسانیم؟ و چگونه می توان آن را تبدیل به یک باور عمومی و در نتیجه کردمان(رفتار) عمومی کرد؟ پاسخ به همه ی این سوالات در مجموع، در واژه گفتمان سازی قرار دارد.

شاید ساده ترین تعریفی که برای گفتمان سازی می توان گفت ، تعبیر زیبای مقام معظم رهبری (مد ظله) باشد: ” گفتمان یک جامعه مثل هواست، همه تنفسش میکنند؛ چه بدانند، چه ندانند؛ چه بخواهند، چه نخواهند.” (بیانات در سومین نشست جلسه راهبردی ۱۳۹۰/۱۰/۱۴)

در واقع می توان گفت که گفتمان سازی و روش و فرآیند آن در هر حوزه ای به نوعی می تواند ارزشی به اندازه خود آن حوزه داشته باشد. کما اینکه در چند سال گذشته امام جامعه حداقل در سه حوزه مهم با تاکید، به ضرورت گفتمان سازی در آنها اشاره کردند:

  1.  الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت
  2.  سبک زندگی
  3.  اقتصاد مقاومتی

حال ما در این مقال می خواهیم ضرورت و تا حدودی روش گفتمان سازی پیرامون نقشه انسان در قرآن را تشریح کنیم.

نکته: پیشنهاد می کنیم قبل از مطالعه این مقاله مبحث نقشه انسان در قرآن استاد(جلسه ۲۴۱و ۲۴۲از کلبه کرامت) و یا حداقل مقاله “آیه منظومه شمسی” از سایت باشگاه استراتژیست های جوان را مطالعه بفرمایید.

ضرورت گفتمان سازی پیرامون نقشه انسان در قرآن:

در جامعه سازی و طرح ریزی استراتژیک، باید ابتدا به این سوال پاسخ داد که جامعه برای چه کسی یا چه چیزی  قرار است طراحی شود؟ پاسخ این سوال هر چه که باشد تعیین کننده ی خط مشی های شماست . با نگاهی کلان به جامعه سازی غربی خواهیم فهمید که تمام آنچه که غرب نامیده می شود زاییده ی نوع نگاه به انسان است . یکی از مهمترین اسناد برای اثبات این مسئله نگاهی به دانش روان شناسی و تعریف آن از انسان و بعد جامعه سازی مبتنی بر آن در ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال گذشته است . مثلا اگر فروید دکترینش ، انسان= حیوان غیر قابل اعتماد بود ، نوع جامعه سازی مبتنی بر آن با جامعه سازی مبتنی بر دکترین گالوپ که اساس دکترینش بر نظر سنجی از مردم و به نوعی اعتماد به نظرات مردم بود متفاوت است .

بررسی دقیق تاثیر نگاه به انسان در نوع جامعه سازی را باید  در  مستند قرن خود دید، مستندی که توسط آدام کورتیس در شبکه BBCتولید شد و پشت پرده ی بسیاری از مسائل پیرامون انسان شناسی و روان شناسی در غرب  را نشان داد.

با توجه به هر کدام از نگاه هایی که نسبت به انسان صورت می گیرد عصر و دوره ای بوجود می آید مثلا عصر روابط عمومی ، عصر نظرسنجی و…

و یا مثلا در مستند مهندسی منابع اجتماعی به نقش افرادی مثل واتسون  در طراحی نظام آموزش و پروش و در نتیجه کل جامعه غربی اشاره می شود. او به این نتیجه رسیده بود که نیروی محرکه برای ساخت جامعه نه عشق و محبت بلکه ترس و خوف است. که این مسئله نیز زاویه ای دیگر از نقشه وجود انسان  است . جالب توجه اینکه در این مستند به مسائل خرد و تکنیکی اشاره می شود مثل زنگ مدرسه که ریشه آن در آزمایشات و دکترین های روان شناسان غربی در مورد انسان نهفته است.

pic-article2

پس می توان برای طراحی جامعه آرمانی یک هسته مرکزی به شکل دایره  داشت که از آن و  از طریق دروازه های مختلف می رویم تا  به جامعه مطلوب خود برسیم.  این هسته مرکزی همان نوع نگاه به انسان یا اصطلاحا رویکرد انسان مدار است، که بقیه ی رویکردها از آن خارج می شوند.

rooykardha

در واقع ضرورت گفتمان سازی پیرامون نقشه انسان در قرآن، ضرورتی برای جامعه سازی قرآنی است . متأسفانه مباحثی که تاکنون از جانب بزرگان دین و مفسرین در مورد انسان مطرح شده، علی رغم پر محتوا بودن بسیار پراکنده  است . فلذا تلاشی لازم است  تا این مطالب با کمک قرآن به یک نظم و انسجامی رسیده و به گونه ای در ذهن انسان مسلمان و حتی غیر مسلمان نقش ببندد که بتواند در هر شبانه روز مختصات وجود خود را دیده و در نتیجه سنجیده عمل کرده تا به تعالی و رشد برسد.

در یک سطح کلان تر، باید تصویری از انسان در اختیار هر استراتژیست مسلمان قرار بگیرد تا برای هر سیستم و نظامی از جامعه که قصد طراحی آنرا دارد بتواند به درستی و دقت، الگو تهیه کند. چرا که هر نظامی در یک جامعه برای پاسخ به یک بخش از این نقشه بوجود آمده است.(مثلا وزارت دفاع که برای تامین امنیت و زدودن خوف در افراد جامعه بوجود آمده اند.)

pic-article3

درست شبیه نقشه ژنوم (DNA) انسان که امروزه  در دانش پزشکی، مبنا و الگویی برای  طراحی و شبیه سازی انسان یا حیوانی دیگر قرار می گیرد. نقشه انسان در قرآن نیز باید یک چنین ویژگی ای داشته باشد.

نگاهی کلی به مراحل گفتمان سازی حول نقشه انسان در قرآن:

گام اول : شاید بتوان خود تهیه ی نقشه از کلیدواژه های پراکنده قرآنی و مشخص کردن ارتباط تنگاتنگ کلید واژه ها با یکدیگر را گام اول این فرآیند نامید.

pic-article4

بعد از شکل گیری این نقشه تازه مشخص می شود که آنچه که بزرگان و مفسرین مسلمان در طول سالیان متمادی درباره انسان مطرح کرده بودند چه قواره و شمایلی دارد. حال می توان تک تک بخش های وجود انسان را جداگانه دید و آنها را در ادامه فرآیند گفتمان سازی قرار داد.

نکته مهم: باید توجه داشت که عصر گفتمان سازی به نوعی محصول عصر رسانه هاست، عصری که در آن با یک فیلم می توان چهره های متفاوت از تمدن ها ارائه کرد. عصری که در آن هر دستگاه فلسفی ای دیگر در کلاس درس نه، بلکه در یک فیلم یا یک سریال بروز و ظهور پیدا می کند. قبل از اشاره به گام دوم از این فرآیند، به نکته ی مهمی که استاد، شهید مطهری (ره) در ابتدای کتاب انسان کامل، مطرح می کنند اشاره می کنیم:

شناخت انسان کامل از دیدگاه اسلام از دو طریق میسّر است:

  1. رجوع به کتاب و سنّت و بررسی ویژگی‌هایی است که این منبع اصیل اسلامی برای انسان کامل برشمرده‌اند
  2. رجوع به نمونه‌ها و مصادیق عینی انسان کامل و بررسی سیره و زندگانی و صفات افرادی است که به این درجه از انسانیّت نائل آمده و به عنوان اُسوه و الگو برای کسانی که قصد چنین مقام بلندی را دارند معرّفی شده‌اند. ( انسان کامل- ص ۱۲)

در نگاه اندیشکده ای و دانش دکترینولوژی نیز چیزی شبیه بیان استاد مطهری(ره)، وجود دارد و آن اینکه برای شناخت هر حوزه معرفتی ما دو راه کلی داریم :

  1. بررسی دکترینالیستی : در این روش به تبیین دکترین ها، روش ها و یا اصطلاحا فرمول ها می پردازیم مثلا «إنّ هذا لهو البلاء المبین: همانا این بلاء آشکاری است.» (صافات-۱۰۶)
  2. بررسی دکترینریستی: در این روش ما فرمول ها را از طریق الگوها می شناسیم. مثلا برای شناخت دکترین فوق باید سیره ی ابراهیم(ع) را مطالعه کرد تا او را به عنوان تمام کننده ی بلاء ها (بقره – ۱۲۴) بشناسیم و خود را و جامعه را شبیه او کنیم.

حال اگر که به نقشه انسان در قرآن باز گردیم می توان هر دو روش را بررسی کرد.  مثلا در حالت و قوه ی خوف و خوفیه(البته در نقشه انسان در قرآن، حالت حزن منتهی به قوه خوفیه می شود، که ما برای تفکیک دقیق تر خود ترس را هم جداگانه بررسی کرده ایم.) گاهی به بررسی دکترین های خوف در قرآن می پردازیم مثل آیه ۸۲ سوره مبارکه انعام :

«الَّذِینَ آمَنُوا وَلَمْ یلْبِسُوا إِیمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ : (آری،) آنها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، ایمنی(عدم خوف) تنها از آن آنهاست؛ و آنها هدایت‌یافتگانند!»

در اینجا دکترین امنیت که در چند جا مقابل  خوف در قرآن است تبیین شده است .

و گاهی برای تبیین اینکه سازوکار خوف (ترسیدن یا نترسیدن) چگونه است، مدل صدر شناسی و خوف شناسی موسی(ع) را بررسی می کنیم آنجا که در  (۳۱قصص)فرمود: «وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ یعَقِّبْ یا مُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ»

عصایت را بیفکن!» هنگامی که (عصا را افکند و) دید همچون ماری با سرعت حرکت می‌کند، ترسید و به عقب برگشت، و حتی پشت سر خود را نگاه نکرد! ندا آمد: «برگرد و نترس، تو در امان هستی!

در روش دکترینریستی باید بررسی کرد که موسی (ع) برای اینکه جزء آمنین قرار بگیرد و خوفی نداشته باشد سیره عملی  او چگونه بوده است؟

خلاصه کلام اینکه ، برای ایجاد گفتمان، خصوصا در زمینه انسان شناسی، باید عرصه های مختلف و کلی جامعه را در نسبت با این موضوع سنجیده و بعد گام به گام به جلو حرکت کنیم. ما برای فهم ساده تر مسئله گفتمان سازی از مدل مطرح شده در بیانات رهبری(مدظله) که بسیار روان تفهیم شده استفاده می کنیم . 

ایشان در اولین جلسه راهبردی، جلسه راهبردی با موضوع زن و نیز در بیانات مختلف خود به یک فرآیند ساده اشاره کردند:

  1. شروع کردن از جامعه نخبگانی و دانشگاهی  و ایجاد جوشش فکری در این قشر.
  2. سرریز کردن گفتمان حاکم بر این قشر در میان مردم و ایجاد گفتمان عمومی.
  3. اجرایی شدن آن گفتمان توسط دستگاه ها و رفع موانع اجرایی در مجلس و دولت .
  4.  تبدیل شدن آن گفتمان به یک حقیقت نمایان .

حال ما فعلا دو گام از مراحل گفتمان سازی امام جامعه را سر لوحه کار خود قرار می دهیم که به ترتیب کام دوم و سوم طبقه بندی ما خواهد شد.

گام دوم :

باید برای اساتید دانشگاه و دانشجویان مختلف، هم از روش دکترینالیستی و هم به روش دکترینریستی نقشه انسان در قرآن را تبیین وتبدیل به گفتمان کرد . در مرحله دکترینال، همانطور که ذکر شد، باید دکترینهای قرآنی برای ساحات و حالات مختلف انسان را تبیین کرد.

اما در مرحله دکترینریستی اشکالی وجود دارد که با طرح چند دغدغه به آن می پردازیم:

به تعبیر شهید مطهری(ره)در کتاب انسان کامل، الگوی ما برای انسان طراز، علی (ع) است. حال دغدغه اساسی اول این است که :

  1. ما با کلی گویی و بیان فضایل اهل بیت(علیهم السلام ) نمی توانیم به تنهایی گفتمان انسان طراز قرآنی تولید کنیم، چرا که حتی یک نخبه دانشگاهی نیز تصویر درستی از علی (ع) ندارد و گفتمان شدن یک موضوع هم زمانی است که با تمام وجود لمس شده و بر سر زبان هر قشر از جامعه قرار بگیرد.
  2. اگر که ما فقط به مباحث درون گفتمانی ( گفتمان بومی و اسلامی خود) بپردازیم، نگرانی از  این اشکال هست که بدون همه جانبه نگری (که لازمه حرکت یک استراتژیست و طراح جامعه است) ،  گفتمان سازی کرده که قطعا نتیجه مطلوبی حاصل نخواهد شد.

برای رفع این دو اشکال و بنا به اقتضای عصر گفتمان سازی (عصر رسانه)، باید در یک رویکرد انتقادی – رسانه ای به سراغ نقد و بررسی و مطالعه دقیق آثار هنری و رسانه ای شاخص غربی رفته و در یک بررسی تطبیقی، کاراکتر های مختلف و متنوع آنها در زمینه حالات گسترده انسان را  بررسی کرده و سپس دکترینهای قرآنی و روایی مقابل آنها را تبیین کرد.

(این فقط به معنی استفاده از سینما و هنر به عنوان ابزار کمک آموزشی نیست، بلکه بررسی عصاره ی نگاه انسان شناختی غربی است که به صورت حسی و به زبان هنری درآمده و تثبیت شده است. )

خروجی این گام، نقد و بررسی فلسفی و حکمی شمار زیادی فیلم و سریال با رویکرد دکترینریستی است که نهایتا به صورت پلت ها و متون مفصل علمی و پایان نامه های دانشگاهی در خواهد آمد.

برای تبیین این روش ، انشاءالله در مقاله های دیگر حتما سازوکار مربوطه را توضیح خواهیم داد.

گام سوم:

برای عوام جامعه، که نیاز به اقناع حسی بیشتری دارند ، طرح مباحث پیچیده در زمینه انسان شناسی قطعا حرکت مطلوبی نخواهد بود. هر چند که می توان به موازات گفتمان سازی دانشگاهی و نخبگانی، در مساجد و پایگاه ها و کانون های فرهنگی هم به روش ساده این مباحث را برای مردم عادی و یا حتی برای کودکان توضیح داد. اما آنچه که باید برای این مرحله انجام گیرد تبدیل متون علمی تولید شده به مستند، فیلم ، سریال، انیمیشن و بازی کامپیوتری است. عوام جامعه باید از مواهب متون علمی تولید شده به زبان خودشان بهره مند شوند.

باید توجه داشت که نیاز نیست سالها صبر کرد و بعد وارد پروسه ساخت آثار رسانه ای شویم، بلکه به موازات تولیدات علمی در فضای نخبگانی بتدریج باید داستان نویسی، طراحی کامیک استریپ و … را مقدمه ساخت آثار بزرگ سینمایی و رسانه ای کرد.

برای روشن شدن این مطلب و مدخلی برای مباحث آینده، اشاره ای به یک مورد مطالعاتی مهم در ساحت صدر انسان خواهیم داشت. 

در آمدی بر گفتمان سازی پیرامون خوف ( صدرشناسی از منظر خوف)، با استفاده از سه گانه Batman ، به کارگردانی کریستوفر نولان: 

batman1

همانطور که قبلا گفته شد، ما باید برای گفتمان سازی نمونه ای عینی را مورد بحث قرار داده و با بررسی آن، مقدمات گفتمان سازی را ایجاد کنیم . فیلم بت من در رده بندی فیلمهایی با موضوع خوف و رجاء (البته بیشتر خوف)، جزء بالاترین رتبه است. حتی اگر نخواهیم به نمرات منتقدین و تماشاگران حرفه ای  به این فیلم دقت کنیم، بعد از بررسی این فیلم، خود متوجه خواهیم شد که این فیلم تا چه اندازه ما را در شناخت ابعاد مختلف ترس کمک می کند.

باید این نکته را نیز یادآور شویم ، که وقتی شما مدل فلسفه ترس در بت من را بررسی کرده و بعد مقابل دکترین های خوف در قرآن قرار دهید تازه مشخص می شود که جای کتاب کریم تا چه اندازه در بین سینما گران ما خالی است.

نکته دیگر اینکه این گونه بررسی، فوق العاده در افزایش میدان دید ، حول موضوع انسان شناسی (صدرشناسی ) به ما کمک می کند. ما بعد از بررسی دقیق فیلم بت من و نیز تدبر در قرآن کریم، نمایی کلی از ترس را ترسیم کرده که البته همان طور که قبلا بیان شد،  بت من کاراکتری برای ملموس کردن ترس شناسی است، اما محوریت مباحث با قرآن کریم و روایات است.

1

برای بررسی های دقیق تر باید کتاب های فلسفه و سینما مثل batman and philosophyرا نیز مطالعه کرد تا به درک عمیق تری از موضوع مد نظر خود رسیده و نیز مخاطب دانشگاهی به علمی بودن مباحث یقین پیدا کند . ما برای نمونه به یکی از مباحث کتاب بت من و فلسفه اشاره می کنیم:

در صفحه ی ۱۹۰ از این کتاب مبحثی مطرح می شود تحت عنوان بت من، شوالیهی نهایت(کمال) تسلیم .

در این قسمت ابتدا مقایسه ای با محوریت دکترین کیرکه گورد(تسلیم بدلی برای ایمان ) ما بین بوروس وین، کاراکتر نقش بت من، با حضرت ابراهیم (ع) از نظر میزان تسلیم بودن در مقابل تکلیف و ماموریت صورت می گیرد.  اینکه بوروس وین در مسیر خود سازی می رود تا مثل ابراهیم(ع) شود . او از انجام وظایف وحشتناکش می ترسید و در ابتدای مسیر به اصالت و برتری پوچی اعتقاد داشت ، اما تسلیم شد و ماموریت خود را بدرستی انجام داد.

batman2

سپس آمده است:

batman3

ذیل این عنوان بحث مفصلی و نیز کلیدواژه های بسیار زیادی درباره انسان شناسی و ترس شناسی مطرح می شود از قبیل :

  • کلید واژه تسلیم (معادل صدر تسلیم شده) (Resignation)
  • کلید واژه های ترس ،حزن و درد(dreadfull(وحشتناک),fear,pain,neurotic,( scarred : زخمی )….,
  • مهندسی شخصیت و مهندسی ترس و درد (Externalizing and organizing,internalize,regain)
  • تبدیل ، شکل دهی مجددو انتقال ترس و درد (convert,transform,reshape)
  • درمان ترس و درد (therapeutic)
  • هنر ترسیدن (artistic)
  • خلاقیت و ترس (creations)
  • و….

و نکته ی پایانی اینکه، مطالب فوق درست مثل سایر مطالعات اندیشکده ای مدام به صورت پویا و فعال در حال بسط و گسترش است. بعنوان مثال نمایی که از ابعاد ترس ملاحظه شد تنها بخش کوچکی از آن چیزی است که باید باشد .

به اعتقاد ما و همه ی کسانی که با این دست مطالعات اندیشکده ای با محوریت قرآن آشنایی دارند برای هر کدام از ابعاد ترس، نیاز به تیم تحقیقاتی مجزا وجود دارد .  و ما فعلا در مبانی و پایه های این بحث به سر می بریم .

انشاءالله در مقالات دیگر، مبحث صدر شناسی(خوف شناسی ) با رویکرد گفتمان ساز رسانه ای را بیشتر شرح وبسط خواهیم داد.

آقای عبدالله غفاری