بررسی امنیتی نرم‌افزار تلگرام | باشگاه استراتژیست‌های جوان

بررسی امنیتی نرم‌افزار تلگرام

بررسی امنیتی نرم‌افزار تلگرام

اگر من امروز رهبر انقلاب نبودم، رئیس فضای مجازی کشور می‌شدم! رایانه‌ها و فضای مجازی و سایبری که الآن در اختیار شماست، اگر بتوانید این‌ها را یاد بگیرید، می‌توانید یک کلمه حرف درست خودتان را به هزاران مستمعی که شما را نمی‌شناسند برسانید! این فرصت فوق‌العاده‌ای است، مبادا این فرصت را ضایع کنید. اگر ضایع شد خداوند متعال از من و شما روز قیامت سؤال خواهد کرد.

مقام معظم رهبری – ۹۱/۰۷/۲۰

 

وضعیت تلگرام و درصد کاربران آن:

در ایران با ۴۴.۳ درصد اول، روسیه با ۱۱.۳ درصد دوم، ایتالیا با ۴.۵ درصد و برزیل با ۴.۲ در رتبه‌های بعدی ترافیک الکسا هستند.

 

شناسنامه تلگرام:

موسس: پاول دورف، ملیت: روسی، فارغ التحصیل دانشگاه دولتی سن‌پترزبورگ، مؤسس پیام‌رسان تلگرام در ۲۰۱۳، دارایی خالص ۲۶۰ میلیون دلار آمریکا (۲۰۱۲)

پیام‌رسان تلگرام (Telegram) یک پیام‌رسان چندسکویی (Cross-platform) است که برای نسخه‌های کلاینت متن‌باز است. کاربران تلگرام می‌توانند پیام‌ها، تصاویر، ویدئوها و اسناد (همه انواع پرونده‌ها پشتیبانی می‌شود) خود ویرایش و به‌صورت رمزنگاری‌شده تبادل کنند. تلگرام رسماً برای اندروید و آی‌اواس (از جمله تبلت‌ها و دستگاه‌های بدون وای-فای) و ویندوز‌فون در دسترس است. همین‌طور نسخه وب، نسخه اواس ده، نسخه لینوکس و یک کلاینت دسکتاپ ویندوز از توسعه‌دهنده‌های مستقل که از رابط برنامه‌نویسی نرم‌افزار تلگرام استفاده می‌کنند در دسترس هستند. کاربران نرم‌افزار امکان تبادل پیام، عکس، ویدیو و فایل تا حجم ۱.۵ گیگابایت را دارند.

در بررسی شناسنامه تلگرام مخصوصاً از نویسنده و کشور تولید کننده، ممکن است این شبکه به نظر برسد که از نسخه‌های غربی آن قابل‌اعتمادتر است؛ اما در بررسی‌های دقیق‌تر می‌بینیم پشت پرده این شبکه اجتماعی چه موضوعاتی است که عموم مردم و مخصوصاً نخبگان باید به آن توجه نمایند.

 

«تلگرام» چگونه جیب اطلاعاتی ایرانیان را خالی می‌کند؟

در شرایطی که موج احساس عدم امنیت نسبت به محصولات نرم‌افزاری صهیونیستی در حوزه فضای مجازی که به صراحت و با وقاحت هرچه‌تمام‌تر به تخلیه اطلاعاتی و جاسوسی از دولت‌ها و ملت‌ها مشغول می‌باشند فراگیر شده بود، به ناگاه برنامه پیام‌رسانی بر بستر تمامی سیستم‌عامل‌ها اعلام

موجودیت نمود که شعار خود را امنیت قرار داده بود و این‌گونه القا می‌کرد که گویا بر آن شده تا نگرانی‌های کاربران فعال حوزه شبکه‌های اجتماعی را برطرف نماید.

 

اما آیا تلگرام، اپلیکیشن پیام‌رسانی که در میان کشورهای جهان، ایرانیان بیشترین استفاده را از آن دارند، به راستی امن است؟!

در این مقال قصد آن داریم که پرده از اسرار این محصول مشترک جاسوسی برداشته و زوایای پنهان این ابزار خطرناک را به نمایش عموم گذاشته تا مشخص شود که تلگرام نه نرم‌افزاری امن برای کاربران بلکه محصولی در خدمت امنیت دولت‌های صهیونیستی می‌باشد.

مدیر سایت تلگرام پاول دروف و برادر وی نیکولای می‌باشند که برادر او هم مدیر سابق شبکه اجتماعی وی کی می‌باشد که به زاکربرگ دوم معروف است، جالب آنکه این شبکه ضداجتماعی جزء سایت‌های محبوب در سرزمین‌های اشغالی و در میان صهیونیست‌هاست.

پاول دروف دارای مدرک دکتری زبان‌شناسی و از تیزهوش‌ترین دانشجویان دانشگاه سن‌پترزبورگ بوده و پدر وی نیز از یهودیانی است که استاد فلسفه دانشگاه محسوب می‌شود و در بدو شروع کلاس‌های خود قسمت‌هایی از «کتوویم» قسمت سوم «تنخ» را قرائت می‌کند.

پاول در جریان کودتای آمریکایی اوکراین، دستور سرویس امنیتی روسیه FSB را جهت مسدودسازی صفحات رهبران کودتای اوکراین در شبکه اجتماعی وی کی و دادن اطلاعات لیدرهای میدانی کودتا را رد کرده و عملاً باعث گردید که دولت روسیه که بر سر باقی ماندن اوکراین در اتحاد با خود یا پیوستن به اتحاد دشمنان خود تحت‌فشار بود، با وی برخورد کرده و وی نیز همراه با اعلام استعفا خود سندی را دال بر فشار ولادیمیر پوتین و دستگاه امنیتی روسیه در وی کی انتشار داد و اعلام کرد هرگز به روسیه برنخواهد گشت. پاول قبل از خروج از طریق دوست هم‌دانشگاهی خود با پدر وی «مایکل میری لاشویلی» آشنا می‌شود و همراه با سرمایه وی شرکتی به نام «قلعه دیجیتال» را در آلمان ایجاد می‌کند که مرکز آن در «برلین» قرار دارد.

مایکل میری لاشویلی میلیاردر یهودی -صهیونیست یک روسی- گرجستانی و صاحب شرکت کسب‌وکار میری لاشویلی و یکی از بزرگ‌ترین تاجران طلا و جواهر دنیا و رهبر کنگره یهودیان روسیه است.

وی تأثیرگذارترین عضو WJC کنگره جهانی یهود بوده و در حال حاضر ساکن تل‌آویو‌است. مایکل از حامیان تجهیز ارتش رژیم صهیونیستی به آخرین سلاح‌های روز دنیا و افزایش بودجه نظامی این رژیم می‌باشد و بارها در کنگره جهانی یهود این موضوع را مطرح کرده است.

جالب آنکه سرور نرم‌افزار تلگرام در کشور انگلیس و شهر لندن بوده و این سؤال بی‌پاسخ‌مانده که چطور می‌شود که شرکتی در برلین آلمان مستقر می‌باشد چرا باید سرور آن در لندن و آن هم بر یک سرور کاملاً دولتی که سایت‌های دولتی انگلیس بر آن سوار است باشد؟! البته در سال ۹۵ تلگرام سرویس‌دهی به ایرانی‌ها را از سرور انگلیس به هلند انتقال داد که این هم موضوع قابل‌تأملی است که در ادامه به آن اشاره می‌کنیم.

با توجه به اسناد یاد شده شکی نیست که تلگرام صرفاً به این دلیل ایجاد شده که با شعار تضمین امنیت کاربران خصوصاً کشورهای هدف صهیونیست‌ها در برهه‌ای که اسناد متقنی در باب جاسوسی و فروش اطلاعات توسط وایبر، واتس‌آپ و اینستاگرام و… در فضای مجازی پخش گردید و اذهان عمومی را مشوش ساخت در لوای این ادعای دروغین مأموریت جمع‌آوری اطلاعات کاربران این‌گونه نرم‌افزارها را بدون وقفه ادامه دهند.

 

 

مایکلمیریلاشویلیکیست؟

همان‌طور که بیان نمودیم مایکل میری لاشویلی سرمایه‌دار صهیونیست که رئیس کنگره یهودیان روسیه (RJC) عضو هیئت‌رئیسه کنگره جهانی یهود (WJC) رئیس شرکت قلعه دیجیتال یکی از اصلی‌ترین و مشوق همیشگی جنگ‌طلبی ارتش رژیم صهیونیستی بوده و است.

مایکل میری لاشویلی مدیر شرکت قلعه دیجیتال (Digital Fortress) که مدیر و سرمایه‌گذار نرم‌افزار تلگرام می‌باشد یک مهره امنیتی ساده محسوب نمی‌شود بلکه به‌جز مسئولیت‌های رسمی وی، او را می‌توان یک مدیر اطلاعاتی دانست.

مایکل میری لاشویلی در کنار معاون شاباک (شین بت)
مایکل میری لاشویلی در کنار معاون شاباک (شین بت)

در عکس زیر مشاهده می‌کنید مایکل لاشویلی کلاهی بر سر دارد که آرم یا نشان خاصی بر آن حک گردیده که برای کارشناسان نظامی امنیتی آشنا به نظر می‌آید. کسانی که با نیروهای ارتش اسرائیل آشنایی دارند به خوبی می‌دانند که هر شهروند صهیونیست مناطق اشغالی فلسطین، یک نظامی محسوب شده و طبق قانون داخلی اسرائیل غاصب باید یک محل خدمت نظامی را برای خود انتخاب کنند و در طول سال در خدمت واحد مربوطه بوده و در شرایط خاص نیز به‌طور کامل تحت فرماندهی رده نظامی مشخص قرار گیرند.نشانی که به آن اشاره کردیم آرم سایرت متکل (סיירת מטכ”ל Sayeret Matkal) یگان فوق ویژه ستاد کل فرماندهی و عملیات ارتش اسرائیل می‌باشد که بالاترین مرجع نظامی در دولت نامشروع صهیونیستی محسوب می‌گردد. نیروهای این یگان مستقیماً از فرماندهی ارشد کل ارتش جنایتکار اسرائیل دستور می‌گیرند.

جالب آنکه در شرح مأموریت این یگان فوق ویژه آمده است: این نیروها مسئولیت تمامی «عملیات‌های ضدتروریستی»، «عملیات‌های پنهانی و مخفی در عمق خاک دشمن» و قابلیت «حملات ضربتی همزمان» را بر عهده دارند!

جالب آنکه بسیاری از مسئولین طراز اول رژیم صهیونیستی سابقه حضور یا فرماندهی در یگان سایرت متکل را در پرونده جنایتکارانه خود به ثبت رسانده‌اند؛ از جمله جلادانی که می‌توان به نام آنان اشاره کرد؛ ایهود باراک، بنیامین نتانیاهو، شائول موفاز و نفتالی بنت (وزیر اقتصاد) می‌باشند که هرکدام در زمان خود فرماندهی این یگان یا بخش‌هایی از آن را بر عهده داشته‌اند.

سایرت متکل در حقیقت واحد شناسایی ستاد کل ارتش رژیم نامشروع صهیونیستی محسوب می‌شود و در جای دیگر از جزئیات مأموریت آن بیان شده است:

Conducting Deep Reconnaissance Behind Enemy Lines To Obtain Strategic Intelligence

که ترجمه دقیق آن «انجام شناسایی عمیق پشت خطوط دشمن برای به دست آوردن اطلاعاتی استراتژیک» می‌باشد.

این یگان فوق ویژه که وظیفه این چنینی را بر عهده دارد صرفاً از افسران خبره اطلاعاتی -عملیاتی ارتش رژیم اشغالگر فلسطین تشکیل گشته و هیچ سربازی حق حضور در این واحد را ندارد، این نیروی فوق ویژه طبق اسناد تنها یگان نظامی – امنیتی رژیم غاصب اسرائیل محسوب می‌گردد که حتی کیدون (Kidon) نیز در عملیات‌های خود نیازمند تائید فرمانده این یگان می‌باشد. با تفاسیر فوق می‌توان تلگرام را تکاور نخبه اینترنتی ستاد کل ارتش رژیم صهیونیستی دانست که درواقع با شعار دروغین حفظ امنیت و حریم خصوصی کاربران که بعد از رسوایی تخلیه اطلاعاتی جاسوس‌کده‌های همیشه همراه وایبر، واتس‌آپ و اینستاگرام موج ناامنی را در جامعه کاربران این قبیل شبکه‌های ضداجتماعی ایجاد کرده بودند، فعالیت خود را آغاز کرد تا براساس مأموریتی که برای این یگان فوق ویژه که در بالا بدان اشاره کردیم ترسیم شده ضمن شناسایی دقیق از خطوط دشمن خود به جمع‌آوری حداکثری اطلاعات استراتژیک آن اهتمام ورزد.

با این حساب باید دانست که تلگرام یک هواپیمای کاغذی سفید رنگ در آسمانی آبی نیست بلکه یک اپلیکیشن شناسایی مخفی کار است که می‌خواهد با نفوذ در عمق سخت‌افزار و نرم‌افزار کاربران اطلاعات آنان را رصد و تخلیه نماید.

شرکت قلعه دیجیتال ۲ دفتر رسمی در منطقه و شهر بوفالو در نیویورک (دفتر اصلی شرکت) و نیز در برلین آلمان (دفتر دوم) و دفتر پوششی به نام ریتز کارلتون در هرتزلیا در سرزمین‌های اشغالی فلسطین دارد و از نکات مهم و جالب‌توجه آن است که شرکت و تیم تجاری Vaizra که متعلق به پسر ارشد میخائیل میری لاشویلی و دوست و همکلاسی پاول دروف در دوران دانشگاه نیز می‌باشد در دو شهر از این شهرها دفتر داشته و به کارهای تجاری مشغول است.

اکسل نف به همراه یدزحک میری لاشویلی به ترتیب عضو هیئت‌مدیره شرکت قلعه دیجیتال و مدیر اجرایی آن و یدزحک میری لاشویلی رئیس هیئت‌مدیره و پدر وی سرمایه‌گذار اصلی این شرکت می‌باشند.

البته در سایت قلعه دیجیتال مدیرکل (مدیر داخلی) این شرکت را فردی یهودی – آمریکایی به نام مت گربر (Matt Gerber) معرفی نموده است که در سابقه او مدیریت شرکت‌های امنیتی حوزه سایبر که زیرمجموعه دولت آمریکا نیز بوده وجود دارد.

Venture Village مرجع خبری اخبار ویژه دنیای تکنولوژی در اروپا که اتفاقاً این شبکه خبری نیز در برلین آلمان مستقر است! به صراحت بیان می‌دارد که قلعه دیجیتال شرکتی آمریکایی با اصالتی روسی (خانواده میری لاشویلی) در راستای توسعه نرم‌افزارهاست که مسئولیت ساخت و مدیریت تلگرام را به عهده داشته و دارد.

همچنین سایت و نشریه مشهور اقتصادی فوربز (Forbes) که متعلق به خانواده یهودی – آمریکایی اصالتاً اسکاتلندی تبار فوربز بوده و دفتر آن در نیویورک مستقر است و جزء مؤثرترین نشریه‌های اقتصادی دنیا محسوب می‌گردد در بخش روسی خود با اشاره به اینکه نرم‌افزار تلگرام متعلق به شرکت قلعه دیجیتال مستقر در آمریکا است بیان داشته که پاول دروف به عنوان مدیر تلگرام در این شرکت مسئولیت را پذیرفته است. دیتاسنتر اصلی شرکت نیز در شهر کینگ واشنگتن و منطقه تاکویلا (Tukwila) در نزدیکی سیاتل واقع شده است که این دیتاسنتر یک مرکز فوق سری و امنیتی محسوب می‌گردد.

 

موضوع جالب دیگری که در این میان باید در آن تأمل کرد آن است که یکی از سه دیتاسنتر قدرتمند این غول بزرگ جاسوسی مرکز مدیریت شرکت TITAN و صاحب پروژه مخفی پهپاد گوگل و فیس‌بوک می‌باشد و این نیز سندی کامل بر مدیریت در سایه NSA (سازمان جاسوسی آمریکا در فضای سایبر) به وسیله شرکت قلعه دیجیتال در کنترل و همکاری با جاسوس‌خانه‌ای دیگر در فضای مجازی به حساب می‌آید.

موضوع به همین سادگی تمام نمی‌شود شرکت SABEY که خود جزء اولین دیتاسنترهای آمریکا و از اصلی‌ترین دیتاسنترهای جهان می‌باشد که به شرکت‌ها و سازمان‌های متعددی مانند ناسا و مایکروسافت و بوئینگ خدمات می‌دهد! زیرمجموعه شرکت قلعه دیجیتال (Digital Fortress) محسوب می‌شود.

 

با بررسی IP Address سایت تا سال ۹۵ می‌بینیم سروری که به ایران خدمات می‌داد در انگلیس مستقر بود (شکل زیر):

 

اما هم‌اکنون و بعد از اعلام این موضوع توسط رسانه‌ها و برخی مراکز، این سایت سرویس‌دهی‌اش را در سال ۹۵ برای منطقه ایران در هلند انجام می‌دهد که این موضوع هم قابل‌تأمل بود (شکل زیر):

شرکت قلعه دیجیتال به جز امور مرتبط با فناوری اطلاعات و ساخت و ایجاد دیتاسنترها و همچنین نرم‌افزارهایی مانند تلگرام که همه در خدمت و تحت مدیریت خانواده میری لاشویلی می‌باشد و به علت قرار گرفتن دفاتر آن در کنار سواحل کشور آمریکا و دسترسی به آب‌های آزاد موقعیت مناسبی نیز برای آنان جهت تجارت‌های دیگر نیز فراهم آورده است.

مطمئناً هر عقل سلیمی می‌پذیرفت که پاول دروف، جوانی دانشجو که ویکی (VK) را نیز با سرمایه خانواده لاشویلی راه‌اندازی کرد نمی‌تواند به‌یک‌باره صاحب شرکتی به نام قلعه دیجیتال در آمریکا شود و او صرفاً یک‌مهره دست‌دوم و نمایشی روی صحنه بیشتر نیست و حتی شخصیت‌هایی مانند مت گربر یا اکسل نف نیز تنها افرادی امین برای قبول مسئولیت‌هایی از سوی دستگاه‌های امنیتی و شخصیتی نظامی – امنیتی مانند مایکل میری لاشویلی با واسطه پسر وی می‌باشد شخصی که در قامت یکی از بزرگ‌ترین رهبران کارتل‌های صهیونیستی جهان و فرماندهان عالی‌رتبه و پدری معنوی در ستاد کل ارتش رژیم صهیونیستی شناخته می‌شود.

مایکل میری لاشویلی در طول این سال‌ها خود را تا حدی در بین مقامات رژیم صهیونیستی در دنیا مؤثر نشان داده است که نتانیاهو او را این‌گونه خطاب کرده است: من بارها در جلسه وزیران و مسئولین کشور بیان کرده‌ام آقای لاشویلی سرمایه بزرگی برای امنیت اسرائیل است و ما شکرگذار این سرمایه هستیم، آقای لاشویلی از برادر به من نزدیک‌تر است (!) او در همه‌ی مسائل مرتبط با امنیت اسرائیل از اینترنت و فضای مجازی تا کمک به ارتش قهرمان ما و پلیس شهری یک الگو در میان یهودیان ساکن در اسرائیل است!‌ من امروز شخصاً به حضور شما رسیدم که قدردانی خود را از همه زحمات این برادر نزدیک و مهربان بیان کنم!

باید دانست قلعه دیجیتال که پروژه‌ای فوق سری و امنیتی برای سرویس‌های جاسوسی – تروریستی دولت‌های صهیونیستی قلمداد می‌شود را نباید موضوعی سطحی در نظر داشت همان‌طور که اشاره نمودیم، نرم‌افزار جاسوسی تلگرام در زمانی و با شعاری فریبنده وارد کارزار گشت که گویی حافظ امنیت کاربران اینترنت است و این‌چنین بود که با اضافه نمودن تمامی آنچه یک نام‌کاربری (User) و حتی بالاتر از نیاز وی بدان احتیاج دارد تمامی جذابیت اغواگرایانه خود را بکار بست تا بتواند افراد بیشتری را به خود جلب نماید.

 

وضعیت فعلی پیام‌رسان تلگرام

بعد از پناهنده شدن پاول دوروف به آلمان در طی جریان اوکراین، دولت روسیه مجدداً با ایشان رایزنی نموده و ایشان به کشور روسیه برگشته است.

حال اینکه رابطه روسیه با اسرائیل در فضای مجازی با توجه به تضاد سیاست‌های آن‌ها در موضوعات دیگر، چیست؟ موضوعی است که از تعامل سرویس‌های اطلاعاتی این دو کشور از پیام‌رسان وایبر تاکنون قابل‌تأمل بوده و از موضوعاتی است که هنوز در پرده ابهام است؟!

چگونه می‌شود که سرویس‌های اطلاعاتی این دو کشور درخصوص سرویس پیام‌رسان وایبر با هم دارای تعامل باشند (سرویسی که موضوع جاسوسی آن بعد از مدتی برای عموم مردم آشکار شد)؟! و هم‌اکنون نیز با سابقه‌ای که درخصوص پیام‌رسان تلگرام عنوان شد، می‌بینیم توانسته این تعامل را با شرکت این پیام‌رسان ایجاد نماید! واقعاً بین این دو سرویس اطلاعاتی در فضای مجازی چه ارتباطی هست؟!

فلذا تعامل بین سرویس‌های اطلاعاتی این دو کشور از مباحث جدی و پنهانی است که همچنان جای سؤال و ابهامات زیادی را فراهم نموده است؟!

 

مسئولین؛ انتخاب بین غیرت سایبری و دیوث سایبری؟!

سایت خبر ایرانی به نقل از سایت خبری تحلیلی انتخاب در تاریخ ۲۳ دی ۹۴ از وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات اعلام نمود: تاکنون نیز چندین فهرست از کانال‌های نامناسب که فعالیت مغایر با قوانین جمهوری اسلامی ایران داشته و از سوی وزارتخانه به شرکت تلگرام ارسال شده،‌ مسدود شده‌اند.

وزیر ارتباطات با اعلام این خبر که با مسئولان شرکت تلگرام درخصوص فعالیت برخی کانال‌های تلگرامی مغایر با قوانین در ایران نامه‌نگاری کرده است، گفت: آن‌ها اعلام کرده‌اند هر کانالی را که از سوی وزارت ارتباطات ایران اعلام شود، مسدود می‌کنند.

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در پایان خاطرنشان کرد: تا کنون نیز چندین فهرست از کانال‌های نامناسب که فعالیت مغایر با قوانین جمهوری اسلامی ایران داشته و از سوی وزارتخانه به شرکت تلگرام ارسال شده،‌ مسدود شده‌اند.

حال با وضعیت این پیام‌رسان، می‌بینیم که در سال گذشته (بهمن ۹۴ که در خبر ۲۰:۳۰ به آن اشاره شد) حذف کانال‌های غیراخلاقی را مسئولین نظام رایزنی می‌کنند تا این سرویس را فیلتر نکنند.

در اینجا باید پرسید، چگونه ما که برای خرید نرم‌افزارهای کاربردی و مفید، فیلتر هستیم و پشتیبانی برای کشور ایران صورت نمی‌گیرد به راحتی برخی سرویس‌ها به ما داده می‌شود و حتی برایمان سایت‌های اخلاقی را فیلتر می‌کنند تا ما در این سایت حضور داشته باشیم؟! آیا به‌راستی مشکل ما با این پیام‌رسان‌ها فقط مسائل اخلاقی است و یا موضوعات دیگری ما را تهدید می‌کند و زمانی متوجه آن می‌شویم که دیگر دیر شده است؟!

البته شنیده‌ها حاکی از این است که در توافق نهایی حذف کانال‌های غیر اخلاقی را تلگرام دیگر انجام نمی‌دهد که با بررسی در این پیام‌رسان هم می‌بینیم برخی کانال‌ها هنوز باز است. فلذا باز هم تأکید می‌گردد مشکل مسائل اخلاقی بخشی از تهدیدات این نوع شبکه‌هاست و آنچه بیشتر از همه مورد تهدید است امنیت و داشتن اطلاعات کاربران ایرانی توسط سرویس‌های دشمن است.

گرچه در هفته دوم خردادماه ۹۵ شورای انقلاب فرهنگی راه‌اندازی پیام‌رسان داخلی را تصویب و درخصوص پیام‌رسان‌های خارجی هم ضوابطی را مقرر نمود، اما آنچه مهم است باید ببینیم وظیفه مسئولین، سازمان‌ها و رسانه‌ها در این خصوص چیست؟

قبل از تبیین این موضوع ابتدا به تبیین چند واژه می‌پردازیم و سپس این سؤال را پاسخ می‌دهیم.

همان‌طور که در کتاب شریف مجمع البحرین آمده: «دیوث» به مرد بی‌غیرتی گفته می‌شود که مردان بیگانه را بر همسرش وارد می‌کند و این نگاه دین مبین اسلام به این‌گونه افراد است و ما نیز در جامعه‌مان به این موضوع حساس هستیم که عمدتاً به این مسئله فقط پرداخته شده اما این واژه قابلیت بسط و توسعه در موضوعات دیگر را دارد که کمتر به آن پرداخته شده است و از آن‌جمله می‌توان به دیوث سیاسی در بیانات علامه جوادی آملی اشاره نمود.

علامه جوادی آملی به عنوان یکی از اتیمولوژیست‌ها و ترمینولوژیست‌های جهان اسلام (ریشه‌شناس و جریان‌شناس واژه) در تبیین دیوث سیاسی عنوان داشتند:

«در فرهنگ قرآنی غیرت را سه عنصر معرفت، هویت و غیرزدایی تشکیل می‌دهند؛ غیرزدایی به این معنا است که اجازه ندهیم بیگانه به حریم ما نفوذ کند و خودمان هم در کار دیگران تجسس نکنیم. بیگانه را در حریم خود راه دادن و وارد حریم غیر شدن با غیرت سازگار نیست. کشور غنی و برخوردار از نعمات و مواهب الهی است، با وجود این‌همه منابع غنی در داخل کشور، واردات برخی کالاها که در کشور امکان تولید آن وجود دارد، دلیلی جز سوء مدیریت و در برخی موارد بی‌غیرتی ندارد… کسانی که راه نفوذ بیگانگان را در فضای اقتصادی و یا سیاسی به روی کشور می‌گشایند از غیرت اقتصادی و یا سیاسی برخوردار نبوده و دیوث هستند»

 

فلذا ما در این نوشتار به این موضوع (دیاثت سیاسی) نمی‌خواهیم بپردازیم و موضوع بحث ما نیست اما آنچه که می‌خواهیم به صورت اجمالی به آن بپردازیم، دیاثت سایبری است با این تفاسیر، دیوث سایبری کسی است که اطلاعات مردم و نظام را به بیگانه بدهد و هیچ‌گونه غیرت در حفظ آن‌ها نداشته باشد را گویند.

دیوث سایبری کسی است که بیگانه را در بستر فضای مجازی به حریم خصوصی مردم و اطلاعات نظام وارد نموده و راضی به این موضوع باشد را گویند فلذا غیرت سایبری به ما می‌گوید برای حفظ امنیت اخلاقی، فرهنگی، فکری و نظامی کشور باید خود برای حفظ اطلاعات کشورمان برنامه داشته و هزینه کنیم و راضی به استفاده از سرویس‌های دشمن نشویم.

حال می‌بینیم بخشی از کارشناسان و مدیران بدنه فضای سایبر کشور به این موضوع راضی شده‌اند که از این سرویس‌ها استفاده شود با تمام شرایطی که قبلاً به آن اشاره شد و فقط برای حساسیت‌زدائی به دنیال بستن کانال‌های اخلاقی آن هستند، درصورتی‌که موضوع اصلی، اطلاعات افراد و سازمان‌های ماست که اصلاً نمی‌خواهند به آن توجه نمایند و به اعتقاد ما این‌گونه افراد پیاده‌نظام دشمن، خواسته یا ناخواسته هستند و عملاً از غیرت سایبری به دورند.

 

 اما آنچه که مهم است دولت و رسانه‌ها حداقل ۲ وظیفه را دارند:

  • یکی اینکه رسانه‌ها و سازمان‌های داخلی درخصوص موارد اطلاع‌رسانی‌های خود باید از این شبکه‌ها اجتناب نمایند و به نسخه‌های داخلی ولو با قابلیت کمتر رو بیاورند و حتی دولت ابلاغ نماید که هیچ یک از مجموعه‌های دولتی و خصوصی حق استفاده از این‌ها را ندارند و نباید کارکنان و مراجعه‌کنندگان خود را مجبور به استفاده از این پیام‌رسان نمایند و در صورت توجه ننمودن به این موضوع محدودیت‌ها و برخوردهای مناسبی را برای آن‌ها قرار دهند تا به فرهنگ‌سازی این موضوع کمک کند.
  • دوم دولت نیز در هزینه کرد برای ایجاد و ارتقاء این پیام‌رسان‌ها اهتمام لازم را داشته باشد تا امنیت مردم به خطر نیافتد. موضوعی که هنوز نه از سوی دولت آن‌چنان حمایت مناسبی انجام می‌شود و بدتر از آن می‌بینیم رسانه‌های مختلف داخلی حتی رسانه ملی به صورت رسمی اطلاع‌رسانی‌های خود را در کانال‌های این جاسوس‌افزار قرار می‌دهند و بدتر از آن به صورت گسترده و مکرر آن را تبلیغ می‌کنند!

 

و اما اگر این اهتمام در دولت و بخش‌های مرتبط با فضای مجازی کشور نباشد، این موضوع ممکن است در وضعیت فعلی خطر خاص امنیتی افراد و نظام را تهدید نکند و یا خطراتی مانند موضوعات اخلاقی فقط پاشنه آشیل بخشی از مردم و سازمان‌های دولتی باشد؛ اما با ادامه استفاده و قرار دادن اطلاعات توسط مردم و سازمان‌ها در این‌گونه سرورها و سایت‌ها در آینده مشکلات امنیتی نیز مسئولین آینده نظام که از بدنه همین جامعه هستند را مورد تهدید و در اصل کل نظام را به خطر خواهد انداخت.

که به چند نمونه از آن اشاره می‌کنیم:

  1. استفاده در بحران‌های اجتماعی ازاین‌گونه شبکه‌ها که با نداشتن مدیریت آن ممکن است به یک فاجعه تبدیل شود و به عنوان نمونه شبکه‌های اجتماعی فیس‌بوک و توئیتر در فتنه ۸۸ که راهبری میدانی توسط این شبکه‌ها انجام می‌شد را می‌توان مثال زد.
  2. مسئولین آینده این نظام برخی از همین شهروندان عادی یا دانشجویان و اساتید بوده که در ۱۰،۱۵ و ۲۰ سال آینده پست‌های مهم کشور را در اختیار می‌گیرند فلذا در موضوعات مهم نظام مثلاً تعامل با کشورهای خارجی، قراردادهای مهم، توافقات و مذاکرات سیاسی و اقتصادی کشور، سرویس‌های اطلاعاتی از اطلاعات شخصی این افراد در گذشته‌شان می‌تواند با مهندسی اجتماعی و شخصیت شناسی بر روی این افراد به نقاط قوت و ضعف و در نهایت مدیریت فکری، روحی و روانی این افراد بپردازد و یا از خبت و خطای آن‌ها به عنوان گروکشی در مذاکرات استفاده نماید.
  3. حتی از اطلاعات شخصی که در بند قبلی به آن اشاره شد سرویس‌های طرف مقابل می‌توانند برای جاسوس نمودن اطراف با تکنیک گروکشی استفاده نمایند و در آینده مشکلات مهم امنیتی را ایجاد نمایند.
  4. و …

 

سؤالات کاربران و راهکارهای پیشنهادی

در اینجا به برخی از نکات و سؤالاتی که مردم عزیزمان مطرح می‌کنند به صورت خیلی اجمالی و فشرده می‌پردازیم زیرا برای دادن راهکارهای کامل‌تر و دقیق‌تر، خود نوشتار بلندی را نیاز دارد که به صورت جامع‌تر به آن پرداخته شود اما در این مقاله فرصت آن نبوده و به صورت کاملاً اجمالی به آن می‌پردازیم.

 

سؤال اول: حال با شناخت کاربران از وضعیت (بخوانید پشت پرده‌های) پیام‌رسان‌هایی مانند تلگرام، برخی از این کاربران سؤال می‌کنند که آیا از شبکه‌های خارجی استفاده نمایند یا خیر؟

برای این سؤال دو راه وجود دارد:

  1. یکی اینکه اگر فرد حتماً لازم است از این پیام‌رسان استفاده نماید، سیم‌کارت خود را در یک گوشی جدا قرار داده و موضوعات ارتباطی و تمام داده‌ها و اطلاعات خود را در گوشی تلفن همراه خود که به اینترنت متصل نیست قرار دهد و یک تبلت یا گوشی یا هر واسط دیگری را برای این پیام‌رسان‌ها در نظر بگیرد تا در صورت جاسوسی از تبلت یا گوشی‌تان هیچ اطلاعاتی (مانند کاربران تلفن همراه که شماره خانواده، اقوام، دوستان و همکارانتان می‌باشند و همچنین داده‌های شخصی و خانوادگی و …) از فرد به سرقت نرود. همچنین بر روی دوربین تبلت یا گوشی یک مانع موقت قرار دهید و در نام کاربری‌تان مشخصات کامل را ننویسید (مشخصات دروغ هم ننویسید) و بیشتر از کانال‌های آن و اخباری که می‌خواهید مطلع شوید فقط استفاده نمایید؛ اما با همه این ملزومات باز هم چون مجبورید گفتگوی دو یا چندنفره داشته باشید همچنان در معرض مهندسی اجتماعی خواهید بود که برای این مشکل هم تا می‌توانید فضای سایبر را جای امنی برای گفتگو ندانید و اطلاعات مهمتان را از طریق خطوط ارتباطی تلفن و یا به صورت حضوری (در صورت امکان انجام دهید)

فضای سایبر یک محیط مدرن است که باید رفتار مدرن با آن داشت نه رفتار سنتی

  1. راه دوم اینکه اگر می‌خواهید از همان گوشی تلفن برای ارتباطات اینترنتی استفاده نمایید از هیچ یک از پیام‌رسان‌های خارجی استفاده ننمایید و از پیام‌رسان‌های داخلی مانند بیسفون، ابرک، ساینا و … استفاده نمایید. لازم به ذکر است که در هیچ صورت اطلاعات شخصی مهم و خانوادگی خود را در گوشی که به اینترنت متصل است قرار ندهید.

باز هم باید تأکید کنم، دو روش فوق ضریب امنیت را بالا می‌برد نه اینکه کاملاً امنیت را تأمین کند.

 

سؤال دوم: حال برخی از افراد که با نظام جمهوری اسلامی نیز زاویه دارند و یا مخالف این نظام هستند، موضوعی را مطرح می‌کنند که ما نمی‌خواهیم در پیام‌رسان‌های داخلی با هم ارتباط داشته باشیم و اگر پیام‌رسان‌های خارجی هم با کشورهایی مانند آمریکا، انگلیس و یا رژیم جنایتکار اسرائیل و حتی روسیه همکاری می‌کنند، باز هم ما به آن‌ها اعتماد می‌کنیم که اطلاعاتمان را داشته باشند؟!

در اینجا باید سه نکته را مطرح کرد:

  • یکی اینکه آیا نمی‌توان اطلاعات سرویس‌هایی مانند پیام‌رسان تلگرام را از این شرکت‌ها که تجاری هستند خریداری و یا با تعامل به اطلاعات این افراد دسترسی پیدا کرد؟! مگر نه این است که مواردی با تعامل با این شرکت کانال‌های اخلاقی آن بسته می‌شد!
  • دوم اینکه اگر برخی از سرویس‌های دیگر مانند وایبر و غیره هم اطلاعاتشان را ندهند آیا امکان حک و نفوذ وجود ندارد؟! در شرایطی که حتی سرویس‌های خیلی امن‌تری مانند گوگل را می‌توان هک نمود و اطلاعات کاربران را دزید که این مهم نیز توسط سرویس‌های اطلاعاتی در دنیا متداول است.
  • فلذا درهرصورت پیام‌رسان‌های خارجی نیز برای افراد داخل کشور ناامن است، حال با این شرایط نکته سومی که باید به این افراد گوشزد نماییم این است که آیا این افراد دوست دارند توسط سرویس‌های اطلاعاتی مانند موساد، سیا و … مدیریت شوند و عملاً اطلاعات شخصی، خانوادگی و فکری خود را در اختیار این سرویس‌ها قرار دهند و عملاً با این کار کنترل خود را به دست آن‌ها دهند و یا می‌خواهند افرادی آزاد باشند؟!

 

 

در پایان نگارنده چند سؤال را مطرح می‌نماید:

  • کشورهای بزرگ که در شعار اقتصادی‌شان یک اصل اعتقادشان شده که (اگر یک دلار هزینه نمودی باید ۲ دلار از آن کسب نمایی) حال اگر به فرض هم یکی از سر انسان‌دوستی این‌گونه شبکه‌های اجتماعی را با میلیون‌ها دلار راه‌اندازی نمود. آیا می‌توان باز هم اعتماد نمود و اطلاعات خود و دوستان و خانواده خود را در این‌گونه شبکه‌ها قرار داد؟
  • کسانی که حتی کمترین شناخت ممکن را از تاریخ جهان دارند به خوبی می‌دانند که دشمنان اسلام، مسلمین و مستضعفین جهان جز به نابودی و حذف ملتی که به بردگی و استثمار آنان در نیاید راضی نخواهند شد و حال چه شده است که چنین نرم‌افزارهایی که میلیون‌ها دلار هزینه ساخت آن‌ها شده است را در اختیار ما قرار داده است؟ آیا می‌توان باور کرد که همه این‌ها قربت الی آ… و از سر انسان‌دوستی می‌باشد؟!

 

  • باز به بیانات مقام معظم رهبری در سالگرد امام راحل خرداد ۹۵ اشاره می‌کنم و به مردم و مسئولین توجه می‌دهم که ایشان فرمود:

استقلال فرهنگیبه اعتقاد بنده از همه‌ی این‌ها مهم‌تر است. استقلال فرهنگی در این است که سبک زندگیرا، سبک زندگی اسلامی – ایرانی انتخاب بکنیم … امروز نظام سلطه برروی این مسئله دارد کار می‌کند؛ همین مسئله‌ی مهندسی اطّلاعات، این ابزارهای جدیدیکه وارد میدان شده است، این‌ها همه ابزارهایی هستند برای تسلّط بر فرهنگ یک کشور. بنده با این حرف نمی‌خواهم بگویم این ابزارها را از زندگی خودمان خارج کنیم؛ نهاین‌ها ابزارهایی هستند که می‌توانند مفید واقع بشوند امّا سلطه‌ی دشمن را از اینابزارها بایستی سلب کرد. نمی‌توانید شما برای اینکه مثلاً فرض بفرمایید رادیو وتلویزیون داشته باشید، رادیو تلویزیونتان را بدهید در اختیار دشمن؛ اینترنت همهمین‌جور است، فضای مجازی هم همین‌جور است، دستگاه‌های اطّلاعاتی و ابزارهایاطّلاعاتی هم همین‌جور است، این‌ها را نمی‌شود در اختیار دشمن قرار داد؛ امروز دراختیار دشمن است؛ وسیله و ابزار نفوذ فرهنگی است؛ ابزار سلطه‌ی فرهنگی دشمن است.

 


منابع:

سایت ویکی‌پدیا (دانشنامه آزاد) به آدرس https://fa.wikipedia.org

سایت تلگرام به آدرس http://www.telegram.org/

روزنامه شرق به آدرس http://sharghdaily.ir/?News_Id=64393

سایت گرداب http://gerdab.ir

سایت خبری تحلیلی نافع http://nafee.ir

سایت خبری تحلیلی اسلام‌آباد eslamabadkhabar.ir

سایت اطلاع‌رسانی راه دنا http://dana.ir

با تشکر از تمام دوستان و مجموعه‌هایی که در این خصوص همکاری نمودند.

درباره نویسنده

نوشته های مرتبط

12 نظر

  1. نیما۵۹۸

    پس حرف استاد عباسی توی برنامه ی گفتگوی ویژه ی خبری در تاریخ ۲۶/۸/۹۴ چی میشه که از تلگرام و عضویت در اون دفاع کردند؟؟؟ و گفتند :
    من عضو تلگرام هستم. محظورات قانونی سر جای خود هست چه اخلاقی و چه امنیتی. اما مزیت نسبی این شبکه‌های موبایلی در تولید سرمایه اجتماعی بیشتر از مخاطرات امنیتی است و باید با سعه‌صدر بیشتر در چارچوب قانون تولید سرمایه اجتماعی را دنبال کنیم و شبکه‌های موبایلی وجودشان و کارکرد مثبتشان بیشتر است و تلگرام کارکرد مثبت‌تری در نظام اجتماعی دارند و با آموزش فرهنگی بیشتر مخاطرات را کمتر کرد . صفر نمی‌توان کرد. من معتقدم می‌شود از شبکه‌ها به‌صورت مثبت استفاده کرد. بخش منفی و ضد امنیت ملی قابلیتی برای خنثی کردن نداریم چه تلگرام و جه اینستاگرام و … ما باید سواد امنیتی مردم را بالا ببریم. سواد اجتماعی دیجیتال را باید بالا ببریم. با ارزیابی ما و رصد کلی کار بخش مثبت به‌مراتب از بخش مخرب امنیتی بیشتر بوده است و خانوادگی شدن شبکه‌های موبایلی تلطیف شده است و فعالانه باید برخورد شود و سواد سایبری را بالا ببریم تا مشکل حل شود و رسانه به کمک بیاید و نحوه استفاده توسط مردم آموزش داده شود.

    شما اینجا نوشتید این پیام رسان زیر نظر صهیونیست ها اداره میشه ولی استاد حسن عباسی گفتند که خودشون هم عضو هستند و گفتند فوایدش بیشتر از ضررش هست!!!!!
    لینک فیلم گفتگوی خبری :
    http://www.namasha.com/v/bPfkgj9d

    پاسخ
    1. mghasemian77

      با سلام خدمت نیما :
      گرچه برای روشن شدن بیشتر این موضوع باید بیشتر از این نوشتار توضیح دهم اما اجمالاً به این موضوع می پردازم.
      درخصوص واقعیت پشت پرده‌های تلگرام همین بود که در مقاله اشاره شد که اگر گفتگوی خبری را مجددا گوش کنید بعد از دکتر عباسی جناب آقای روح الله مومن نسب (کارشناس فضای سایبر) که در دقیقه ۲۶:۴۵ فایل صوتی نیز هست ایشان هم به بخشی از پشت پرده‌های مطرح شده در مقاله را اشاره نمودند و این واقعیت است که تقریباً بخش عمده جامعه ما (بیش از ۹۵ درصد حداقل) ارتباط با رژیم صهیونیستی را نمی دانند و در بین مسئولین دعوت شده دو نفر از آنها هم که مطلع بودند، عملاً در بخش مخاطرات این شبکه کار می کردند و طبیعی بود که اطلاع داشته باشند اما ممکن است تعجب کنید، من هم که در حوزه امنیت در فضای سایبر بیش از ۱۰ سال است کار کارشناسی کرده ام و آموزشهای مختلفی در این حوزه داشته ام، خیلی ها بدلیل اینکه برنامه نویس آن یک روسی است و همچنین با رویکردی که رسانه های ما و حتی صدا و سیما هم از تلگرام داشته و حتی دفاع و تبلیغ می کنند طبیعی است که به این سمت برویم و این خود یک خطر جدی است که منجر شده مردم را حتی به اجبار به این نوع شبکه ها سوق دهند و بدبختانه این دردی است که ما در داخل نظام داریم.
      اما یک نظریه را مجموعه‌های فکر و فرهنگی مطرح می کنند که ممکن است دکتر عباسی و حتی رسانه ملی هم بر این اساس عمل کنند این است که می گویند؛ درست است که میدان از آنها است اما ما می توانیم قواعد را خودمان بچینیم و بازی کنیم که این نظریه در خصوص شبکه های اجتماعی به نظر من غلط است و کارکرد داخلی ندارد اما این نظریه را برای کارکردهای خارجی کم ایراد می دانم که دلایل مختلفی دارد و به یکی از آنها می پردازم: قواعد فنی فضای سایبر دست ما نیست فقط ما می توانیم قواعد فکری و فرهنگی را بچینیم و خطر در این موضوع شناسایی شبکه همفکران ما در این شبکه های یا جاسوس افزارهاست که عملاً به تکمیل کردن بانک اطلاعاتی دشمن کمک کرده‌ایم فلذا این قاعده هم مخدوش است باید بپذیریم که مجموعه اجرایی باید در حوزه فناوری از بخش خصوصی‌های داخلی پشتیبانی مالی و معنوی نمایند و همه سازمانها ملزم باشند تا در شبکه های اجتماعی داخلی (مانند ابرک، سلام(شبیه اینیستاگرام) ، بیسفون (شبیه وایبر) و ساینا) ، اطلاع رسانی‌های خود را انجام دهند.

      پاسخ
      1. نیما۵۹۸

        پس یعنی شما می فرمایید که دکتر عباسی در رسانه ملی حرف اشتباهی زدند؟؟؟

        پاسخ
        1. محسن

          اما یک نظریه را مجموعه‌های فکر و فرهنگی مطرح می کنند که ممکن است دکتر عباسی و حتی رسانه ملی هم بر این اساس عمل کنند این است که می گویند؛ درست است که میدان از آنها است اما ما می توانیم قواعد را خودمان بچینیم و بازی کنیم که این نظریه در خصوص شبکه های اجتماعی به نظر من غلط است و کارکرد داخلی ندارد. مقاله فوق هم گویای آن است.

          پاسخ
  2. mahdie1093

    ای بابا مردمو از چی میترسونی؟ مردم الان خودشون با اطلاع کامل و با کمال میل اطلاعاتشون رو در اختیار دیگران می ذارن!!!!!!!!!! حالا اون قسمتاش که به درد سرویسای جاسوسی می خوره چرا سرویسا برشون ندارن؟

    پاسخ
  3. Bida

    با تشکر
    سئوال اینجاست که چطور ممکنه با وجود nsa پیام رسان های داخلی امن باشتد؟

    پاسخ
    1. رهگذر

      امنیت در فضای سایبر نسبی است اما شبکه های اجتماعی داخلی مخصوصاً آنهایی که سرورشان هم داخلی است (مانند ابرک و سلام) امنیت بیشتری دارند.
      اما به هرحال اینترنت را باید محیطی با قابلیت اعتماد کم دانست

      پاسخ
  4. مهدی.م

    بی خیال شما خودتون تلگرام دارید چرا دیگران رو انذار میدید البته یه جوالدوز به خودتون بزنید چون مطلب نوشته شده هر چه قدر هم مستدل باشه که من البته قبول دارم ولی وقتی گوینده عمل نمیکنه فایده ای نداره …..

    پاسخ
  5. حسین شهیدی

    سلام. لطفا فایل PDF این مقاله را بگذارید بدهیم دوستان هم استفاده کنند.
    سپاسگزارم

    پاسخ
  6. ایمان

    قصد ندارم تلگرام رو توجیه کنم یا بگم شما دروغ میگید
    برداشت شما اینه که خاندانش و سرمایه گذارش یهودیه و قطعا با وجود این همه روابط جاسوسی هم میکنند، میشه اسنادتون که این شخص سرمایه گذار اون شرکت رو هم اعلام کنید؟

    در مورد بخش های فنی اش هم زیاد صحبت نکردید و فضای صحبت بیشتر احساسی بود، آیپی ها مدام تغییر میکنن و بدتر این که مرجع یه دستی نیست همین الان همون آدرس رو پینگ گرفتم اون آدرس آیپی که عکسش رو زدید نبود تو یه چند تا سایت آیپی لوک آپ زدم متاسفانه دوتاشون روسیه میزنن دوتاشون انگلیس، منظورم اینه در سایت هایی که بسیار تراکنش روش هست آیپی وبسایتشون با آیپی سرورشون متفاوته و این که آیپی لوک آپ دقیقی در دسترس عموم نیست که مکان اون آیپی رو برات پیدا کنن

    مورد سوم که یکم فنی تره مربوط به ادعایی در متن بهش اشاره کردید :
    “یک اپلیکیشن شناسایی مخفی کار است که می‌خواهد با نفوذ در عمق سخت‌افزار و نرم‌افزار کاربران اطلاعات آنان را رصد و تخلیه نماید”
    این رو برای این میگم که چون تلگرام برای همه پلتفرم هاش (آندروید، وب و …) متن باز و سورس کد های کلاینت ها (پلتفرم ها) ش رو در گیتهاب منتشر کرده و ملت هم میبینن و قابل دسترس و کمک و تغییره، رو چه اصول و اسنادی این ادعا رو مطرح کردید؟
    کدهاش رو دیدید مورد مشکوک داشته؟ یا با استفاده از نرم افزار های مانیتورینگ اینترنت تست کردید مورد مشکوک دیدید؟ یا بالاخره مورد مشکوکی دیدید؟

    بازم تکرار میکنم قصدم توجیه تلگرام نیست چون همه فلسفه شبکه های اجتماعی رو میدونیم و چیزی جز کنترل و جاسوسی و دم دست بودن و کسب اطلاعات نیست (چه نمونه خارجی و چه نمونه داخلیش) اما تمام منظور من اینه اگر دست به قلم میشید و متنی مینویسید و بر مبنای اون میخواهید قضاوتی کنید حداقل به شعور خواننده ها احترام گذاشته بشه و با اسناد و مدارک صحبت بشه
    ممنون پیشاپیش

    پاسخ

نظری بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *